The Time Perception of Archaic Consciousness: The Construction of Time in the Er Sogotoh Epic

Öz

In archaic societies, time is not a measurable, linear progression as in modern cultures; rather, it is experienced in close connection with nature, ritual, and the sacred. Er Sogotoh Epic, from the Yakut (Sakha) tradition, is a significant piece of oral heritage reflecting this archaic perception of time. This study focuses on the treatment of time in Er Sogotoh, one of the key works of the Yakut epic tradition. By examining elements such as seasonal transitions, mythical time, and natural time, the research aims to reveal the richness of the epic’s semantic world. The epic presents time in multiple forms. In some parts, time is expressed explicitly; in others, it appears through indirect references that structure the narrative flow. Moreover, time is not merely a chronological tool but a fundamental element establishing cosmic order. Identifying the forms and functions of temporal expressions is essential for understanding how the epic universe relates to or differs from the real world and other narrative types. The study analyzes how temporal continuity contributes to the narrative and evaluates the mythological foundations of the epic through the relationship between time and space. Examining how the links between the upper, middle, and lower worlds are organized around time shows how the mythological system operates as an integrated whole. The research adopts a text-centered approach and conducts an analytical examination based on the version of Er Sogotoh Destanı edited by Prof. Dr. Metin Ergun.

Anahtar Kelimeler

• Er Sogotoh Epic
• time
• cultural time
• natural time
• mythical time.

Arkaik Bilincin Zaman Algısı: Er Sogotoh Destanı'nda Zamanın İnşası

Öz

Arkaik toplumlarda zaman, modern toplumlarda olduğu gibi ölçülen ve çizgisel biçimde ilerleyen bir kavramdan ziyade doğayla, ritüelle ve kutsallıkla iç içe deneyimlenen bir olgudur. Yakut (Saha) kültürüne ait Er Sogotoh Destanı, bu arkaik zaman bilincini yansıtan önemli bir mirastır. Çalışmanın odağını, Yakut destan geleneğinin önde gelen eserlerinden Er Sogotoh Destanı’nda zaman kavramının işlenişi oluşturmaktadır. Araştırmada; destanda yer alan mevsim geçişleri, mitsel zaman, doğal-kültürel zaman, döngüsel-çizgisel zaman, kutsal zaman gibi unsurlar incelenerek metnin anlam dünyasının zenginliği ortaya konulacaktır. Destanda zaman kavramı farklı yönleriyle karşımıza çıkar. Zaman kimi bölümlerde açık ifadelerle, kimi bölümlerde ise örtük göndermeler aracılığıyla kullanılarak olay akışı oluşturulur. Bununla birlikte destandaki zaman, yalnızca olayların sıralanmasını sağlayan bir unsur değil; evrenin düzenini kuran temel yapısal bir öğe olarak da işlev görür. Zaman ifadelerinin kullanım biçimlerinin belirlenmesi, destan evreninin gerçek dünya ve diğer anlatı türleriyle benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada, zaman olgusunun destandaki kullanım sürekliliği ve olay örgüsüne katkısı analiz edilecek ve zaman ile mekân arasındaki ilişki üzerinden destanın mitolojik temellerine dair değerlendirmeler yapılacaktır. Üst, orta ve alt dünya arasındaki bağlantıların zaman kavramı ekseninde nasıl kurulduğu incelenerek, mitolojik yapının eserde nasıl bütüncül bir şekilde işlendiği gösterilecektir. Metin merkezli yürütülecek bu çalışmada, Prof. Dr. Metin Ergun tarafından hazırlanan Er Sogotoh Destanı isimli kitapta yer alan destan metni üzerinden analitik bir inceleme yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Er Sogotoh Destanı
• zaman
• kültürel zaman
• doğal zaman
• mitsel zaman.

Kaynakça

1. Aristoteles. (1997). Fizik 4 (S. Babür, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
2. Augustinus (1996). İtiraflar Aristoteles, Augustinus, Heidegger, zaman kavramı. (S. Babür, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
3. Aveni, A. (2021) Zamanın kültürel tarihi takvimler, saatler ve kültürler. (S. Coşkun, Çev.). İstanbul: Ketebe Yayınları.
4. Bayat, F. (2022). Türk mitolojik sistemi ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi 1. İstanbul: Ötüken.
5. Bergson, H. L. (2018). Yaratıcı tekâmül (M. Şekip Tunç, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
6. Beydili, C. (2004). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. (E. Ercan Çev.), Ankara: Yurt Kitap-Yayın.
7. Bourgoing, J. (2008), Takvim zamanın efendisi midir?. (O. Türkay, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Çobanoğlu, Ö. (2007). Türk dünyası epik destan geleneği. Ankara: Akçağ Yayınları.

9. Dauer, D. W. (1997). Nietzsche ve zaman kavramı, Cogito, 11. 38Arkaik Bilincin Zaman Algısı: Er Sogotoh Destanı’nda Zamanın İnşası – Zeynep Seleme Alfeel, Meriç Harmancı
10. Davis, A. H. (2013). Zaman (C. Duran, Çev.). İstanbul: NTV Yayıncılık.
11. Eliade, M. (1991). Kutsal ve dindışı (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: Gece Yayınları.
12. Eliade, M. (1994). Ebedi dönüş mitosu (Ü. Altuğ, Çev.). Ankara: İmge Kitapevi.
13. Eliade, M. (1999). Şamanizm (İ. Birkan, Çev.). İstanbul: İmge Kitapevi.
14. Eliade, M. (2003). Dinler tarihine giriş (L.A. Özcan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
15. Ergun, M. (2013). Yakut destan geleneği ve Er Sogotoh. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Ersoy, N. (2000). Semboller ve yorumları. İstanbul: Dönence Yayınları.
17. Graham, R. J. (1981). The role of perception of time in consumer research, The Journal of Consumer Research, 7(4).
18. Gündüzoğlu, C. (2024). Er Sogotoh destanında yer alan ekolojik unsurlar. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
19. İnan, A. (1987). Makaleler ve incelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Kartarı, A. (2019). Kültürlerarası iletişim nedir? Kartarı, A. (Yay. Haz.). Kültürlerarası İletişim içinde (ss. 3-20). Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını.
21. Kerenyi, C. (2013). Dionysosos yok edilmez yaşamın arketip imgesi (B. Çetiner, Çev.). İstanbul: Pinhan.
22. Lvova, E. L. Oktyabrkaya, İ. V. Sagalayev, A. M. Usmanova, M. S. (2013). Güney Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri. kâinat ve zaman. Nesneler Dünyası (M. Ergun, Çev.). Konya: Kömen.
23. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
24. Özpınar, B. (2023). Güney Sibirya Türk destanlarında mekân ve zaman sembolizmi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi̇, İstanbul.
25. Schimmel, A. (1998). Sayıların gizemi (M. Küpüşoğlu, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
26. Tavukçu, A. Y. (2022). Roma sanatında sonsuz zaman: Aion kişileştirmesi, OÜSOBİAD 12 (2), 509-520.
27. TDK. (2025, 11 Mart). Zaman. Güncel Türkçe Sözlük, 11 Mart 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
28. Topakkaya, A. ve Ayyıldız E. (Yay. Haz.). (2013). Felsefe, din ve kültür’de zaman. İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
29. Wilkinson, K. (2021). Kökenleri ve Anlamlarıyla semboller ve işaretler binlerce yıllık görsel bir yolculuk (S. Toksoy, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.