Ahmedî’nin Bahr-i Tavîl’i

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 69 - 96, 31.12.2025

Yılmaz Top

https://doi.org/10.70916/buefd.1826234

Öz

Bahr-i tavîl; nazımla nesrin iç içe geçtiği kendine has nazım şekillerinden biridir. Bu nazım şeklinde uyaklı dizeler; ölçülü, uzun ve iç uyaklı nesir cümleleri hâlinde biçimlendirilir. Klasik Türk şiirinde yaygın kullanılan bir nazım şekli olmamakla birlikte; son yıllarda farklı yüzyıllardan birçok bahr-i tavîlin gün yüzüne çıkarılarak tanıtıldığı görülmektedir. 18. yüzyılda yaşamış bir Bektaşi şairi olan Giritli Resmî Ali Baba’nın tertip ettiği Şiir Mecmuası’nda bulunan ve Ahmedî mahlaslı bir şaire ait olan Bahr-i Tavîl de bu nazım şekli ile alakalı giderek zenginleşen edebiyat birikimine ilave edilmeye aday görünümdedir. Tasavvufi bir duyarlılıkla yapılandırılmış bu Bahr-i Tavîl’de yer alan hikâyenin kurgusunda düğüm noktası, anlatıcı konumundaki dervişin Allah yolundaki yürüyüşüne bir engel teşkil eden dünya ve benlik cazibesinin çok güzel bir kadın kimliğinde tanıtılmasından ibarettir. Bu güzel kadının özellikle fiziki görünümüne dair ortaya konan mübalağalı tasvir kalıpları, Türkçenin bu mevzudaki zengin sözcük birikiminin varlığını sergilemeye olanak vermektedir. Hikâyenin çözüme uzanan ikinci bölümünde dervişin, kendisine gönlünü kaptırdığı söz konusu güzel kadının hakikatteki çirkin sureti ile yüz yüze gelişi, anlatının kurgusuna yön veren tasavvufi öğretinin/mesajın belirginleşmesini sağlar. Dünyevi heves ve cazibenin Hak yolcusunun aklını başından alma ve onu Hak yolculuğundan saptırma kudreti ile bu yolcunun ilahi hakikatleri idrak ederek dünya kayıtlarından kurtulma hâli Bahr-i Tavîl’de nakledilen hikâyenin tasavvufi arka planına yerleşir. Bu çalışmada; söz konusu Bahr-i Tavîl; sahibi Ahmedî’nin kimliğini belirlemeye yönelik değerlendirmelerin ardından yapı özellikleri, muhteva, tasavvufi arka plan, dil ve üslup özellikleri bakımından detaylı olarak incelenmiştir. İncelemede, Bahr-i Tavîl’deki hikâyenin tasavvufi bağlamda birtakım hayat tecrübelerine somut bir görünüm kazandırmaya yardımcı olan temsilî yönlerine özellikle dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

klasik Türk şiiri , bahr-i tavîl , Ahmedî , tasavvufi öğreti , derviş , Şiir Mecmuası.

Etik Beyan

Bu çalışma etik beyan gerektirmemektedir.

Ahmedî’s Bahr-i Tavîl

Öz

Bahr-i tavîl is a unique verse form that interweaves verse and prose. In this verse, rhymed lines are formed into metered, long, internally rhymed prose sentences. While not a common verse form in classical Turkish poetry, in recent years, many bahr-i tavîl from different centuries have been unearthed and introduced. Bahr-i Tavîl, written by a poet with the pen name Ahmedî and found in the Poetry Magazine edited by the 18th-century Bektashi poet Cretan Resmî Ali Baba, seems poised to be added to the ever-expanding body of literature related to this verse form. Structured with a Sufi sensibility, the crux of the story in Bahr-i Tavîl is the introduction, in the persona of a beautiful woman, of the worldly and ego-based temptations that hinder the narrator's journey on the path of God. The exaggerated descriptive patterns, particularly regarding this beautiful woman's physical appearance, allow Turkish to demonstrate its rich vocabulary on this subject. In the second part of the story, leading to the resolution, the dervish's encounter with the truly ugly appearance of the beautiful woman he has fallen in love with crystallizes the Sufi doctrine/message that guides the narrative. The power of worldly desires and temptations to distract a traveler from the path of God and divert him from his journey to God, as well as this traveler's state of liberation from worldly constraints by grasping divine truths, form the Sufi backdrop of the story recounted in the Bahr-i Tavîl. In this study, the Bahr-i Tavîl is examined in detail in terms of its structural features, content, Sufi background, language, and stylistic features, following assessments aimed at identifying its author, Ahmedî. In the study, an attempt was made to draw particular attention to the representative aspects of the story in Bahr-i Tavîl, which help to give a concrete view to some life experiences in a Sufi context.

Anahtar Kelimeler

classical Turkish poetry , bahr-i tavîl , Ahmedî , sufi doctrine , dervish , Poetry Magazine.

Etik Beyan

This study does not require ethical declaration.

Kaynakça

• Akman, E. (2024). Âşık şiirinde az bilinen bir nazım türü: bahr-ı tavîl ve iki yeni örneği. Kültür Evreni, (54), 23-28.
• Aksoyak, İ. H. (2007). Anadolu sahasında ilk bahr-ı tavîl Ahmed Paşa’nın mıdır?. Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 2 (4), 84-97. 22 Ağustos 2025 tarihinde https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=tammetin&makaleadi=&makaleurl=1421797149_6aksoyakismailhakk%C4%B1.pdf&key=13428 adresinden erişildi.
• Aksoyak, İ. H. (2018). Beyanî’nin Bahr-ı Tavil’i. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2 (3), 230-242. 5 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/issue/40362/460094 adresinden erişildi.
• Arslan, S. (2003). Resmî Ali Baba ve Dîvânı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara. 4 Ağustos 2025 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden erişildi.
• Atasözleri ve deyimler sözlüğü 2 (deyimler sözlüğü). (2017). (haz. Ömer Asım Aksoy). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Babaarslan, G. (2021). Bahr-i tavîl literatürüne ekler: Fehîm, Yahyâ ve Zâhirî’nin bahr-i tavîlleri. Littera Turca (Journal of Turkish Language and Literature), 7 (1), 1-14. 6 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/littera/issue/60160/779473 adresinden erişildi.
• Baka Telli, Ş. (2022). İsmetî’nin bahr-i tavîli. Littera Turca (Journal of Turkish Language and Literature), 8 (4), 1124-1136. 6 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/littera/issue/73305/1163508 adresinden erişildi.
• Bursalı Mehmed Tâhir (2016). Osmanlı müellifleri I. (haz.: Mehmet Ali Yekta Saraç). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
• Çavuşoğlu, M. ve Tanyeri, M. A. (haz.) (2023). Dîvan (Hayretî) -tenkidli basım- [Elektronik versiyon]. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356054/hayreti-divani.html adresinden erişildi.
• Derleme sözlüğü II (c-d): Türkiye’de halk ağzından. (2009). (haz. Ömer Asım Aksoy vd.). (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Derleme sözlüğü IV (ı-n): Türkiye’de halk ağzından. (2009). (haz. Ömer Asım Aksoy vd.). (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Derleme sözlüğü V (o-t): Türkiye’de halk ağzından. (2009). (haz. Ömer Asım Aksoy vd.). (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Dilçin, C. (2016). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Giridî Resmî Ali Baba el-Bektaşî (1197/1782-1783). Şiirler mecmuası. İbrahim Hakkı Konyalı Kütüphanesi Y-0017, 98 varak.
• Kaplan, Y. (2016). Fehîm-i Kadîm’in Bahr-ı Tavîl’i. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (16), 167-176. 10 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/devdergisi/issue/77484/1303856 adresinden erişildi.
• Kaplan, Y. (2018). Klâsik Türk edebiyatında bilinmeyen bahr-ı tavîller-1: Kadrî ve Zuhûrî’nin bahr-ı tavîlleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (63), 103-116. 22 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/39568/467837 adresinden erişildi.
• Kaplan, Y. (2025). Klasik Türk edebiyatında bilinmeyen bahr-ı tavîller-3: Fehmî, Şehrî ve İhsân’ın bahr-i tavîlleri. KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (11), 55-75. 14 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/kulturk/issue/92378/1694592 adresinden erişildi.
• Kayabaşı, A. (1995). Sârbân Ahmed Dîvânı (inceleme-metin). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi, Malatya. 14 Eylül 2025 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden erişildi.
• Kesik, B. (2015). Muhibbî’nin bahr-i tavîli. Littera Turca (Journal of Turkish Language and Literature), 1 (1), 55-60. 22 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/littera/issue/19387/205798 adresinden erişildi.
• Kılıç, M. (2017). Bahr-ı tavîl ve Bayburtlu Zihnî’nin iki bahr-ı tavîli. Doğu Araştırmaları, (17), 39-46. 14 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/doguedebiyati/issue/53765/720816 adresinden erişildi.
• Mermer, A. (2002). XVI. yüzyıl dîvân şâiri Fedâyî ve iki bahr-i tavîli. İlmî Araştırmalar, (14), 121-129. 5 Ağustos 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/fsmiadeti/issue/6491/85964 adresinden erişildi.
• Saraç, M. A. Y. (2019). Klasik edebiyat bilgisi: belâgat ve biçim-ölçü-kafiye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Turan, M. (2019). Penbe-zâde-i Erzen-i Rûmî’nin Risâle fi’l-Arûz’u. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 7 (18), 107-152. 8 Aralık 2025 tarihindehttp://www.turukdergisi.com/Makaleler/853558207_18.%20M.%20Turan%20107-152.pdf.pdf adresinden erişildi.
• Tarama sözlüğü IV (k-n): XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla. (2009). (haz. Ömer Asım Aksoy ve Dehri Dilçin). (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türkçe sözlük. (2005). (haz. Şükrü Halûk Akalın vd.). (10. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Uludağ, S. (2010). Sülûk. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (c. 38, s. 127-128). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Uludağ, S. (haz.) (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
• Ünver, İ. (1993). Çeviriyazıda yazım birliği üzerine öneriler. Türkoloji Dergisi, XI (1), 51-89.
• Yeni tarama sözlüğü. (2018). (dzl. Cem Dilçin). (4. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.