Religious Compound Verbs in the Lexicon of Mubayyan Dar Fıqh and Their Functional Syntactic Profile

Öz

Mubayyan dar Fiqh, a versified work on fiqh, is a religious didactic text penned by Zahir-ud-Din Muhammad Babur. In this work, Babur sought to impart the tenets of Hanafi jurisprudence to the broader Islamic world in a versified format. Comprising five chapters, the text presents Islamic legal rulings concerning religious practices—such as prayer, fasting, pilgrimage, and almsgiving—as well as permissible and prohibited acts. In addition to its religious content, the work is significant for reflecting the standard Turkish of its period. Owing to its didactic nature, it exhibits a high concentration of religious terms and concepts. Many terms of Arabic and Persian origin combine with Turkish auxiliary and main verbs, becoming lexicalized as functional compound verbs that express religious practices. This article identifies and analyzes such religious compound verbs in Mubayyan dar Fiqh from a syntactic perspective. After introducing the work and discussing the concept of compound verbs, the study classifies the identified structures into the categories of noun + verb, noun phrase + verb, adjective phrase + verb, conjunction group + verb, and participial phrase + verb. Finally, through a quantitative analysis of these syntactic patterns, the article aims to contribute to lexical studies in historical Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Chagatai Turkish
• Babur
• Mubayyan Dar Fiqh
• Compound Verbs

Mübeyyen Der Fıḳh’ın Söz Varlığında Dinî Birleşik Fiiller

Öz

Bir fıkıh manzumesi olan Mübeyyen Der Fıḳh, Zahîrüddîn Muhammed Babur’un kaleme aldığı dinî-didaktik nitelik taşıyan bir eseridir. Eserde Babur, Hanefi fıkhının kaidelerini manzum olarak tüm müslüman alemine aktarmayı amaçlamıştır. Beş bölümden oluşan Mübeyyen Der Fıkh’ta; namazın kılınışı, orucun tutuluşu, haccın edası, zekâtın verilme şartları gibi dinî pratikler ile haram veya helal olan fiillere dair şerî hükümler yer almaktadır. Dinî içeriğiyle öne çıkan bu metin, dönemin ölçünlü Türkçesini yansıtması bakımından da dikkate değerdir. Öğreticiliğin ön planda tutulduğu bu yapısıyla, eserin söz varlığında dinî terim ve kavramların yoğunluğu dikkati çekmektedir. Eserde yer alan pek çok Arapça ve Farsça menşeli dinî terim, Türkçe yardımcı ve esas fiillerle birleşip kalıplaşarak dinî pratikleri ifade eden işlevsel birleşik fiiller oluşturmuştur. Bu çalışmada “Mübeyyen Der Fıḳh” adlı eserde dinle ilgili birleşik fiiller tespit edilmiş olup, söz dizimi açısından incelenmiştir. Öncelikle söz konusu eser tanıtılarak, birleşik fiil bahsine değinilmiş, ardından tespit edilen birleşik fiiller, isim + fiil, isim tamlaması + fiil, sıfat tamlaması + fiil, bağlama grubu + fiil, sıfat-fiil grubu + fiil başlıkları içerisinde değerlendirilmiştir. Sonuç kısmında ise eserde tespit edilip söz dizimi açısından ayrıntılı olarak incelenen dinî birleşik fiillerin sayısal analizine yer verilerek tarihî Türk dili alanındaki söz varlığı çalışmalarına katkı sunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çağatay Türkçesi
• Babur
• Mübeyyen Der Fıkh
• Birleşik Fiiler

Kaynakça

1. Akboğa, G. (2021). Dîvân-ı Mesâbîh Adlı Eserde Birleşik Fiiller. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 25, 358-377.
2. Akdemir, Y. ve Kaya, İ.H. (2019). Eski Anadolu Türkçesinde Birleşik Fiiller Üzerine. Journal Of Social And Humanities Sciences Research, 37 (6), 1434-1456.
3. Argunşah, M. (2013). Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları.
4. Ay, H.K. ve Yılmaz Önder, S. (2018). 13.-14. Yüzyıl Eski Anadolu Türkçesi Metinlerinde Ėt- , Eyle-, Ḳıl- Yardımcı Fiilleriyle Kurulmuş Birleşik Fiil Yapılarında Kelime Grupları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 79 (6), 337-356.
5. Bilgegil, M.K. (2014). Türkçe Dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları.
6. Daşdemir, M. (2015). Oklama Yöntemiyle Türkçenin Yapısal – İşlevsel Söz Dizimi. Erzurum: Fenomen Yayınları.
7. Demir, C. (2016). Babur-nâme’de Birleşik Fiiller. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli.
8. Ergin, M. (2011). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım.

9. Ersöz, S. (2024). Atabetüʼl-Hakayık’ta Birleşik Fiiller. Turkish Studies – Language, 19 (2), 571-603.
10. Koç, F. (2025). “Kitâb-ı Gunya”da Dinle İlgili Birleşik Fiil Varlığının Söz Dizimi Analizi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 11 (4), 762-778.
11. Korkmaz, Z. (2022). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Oral Seyhan, T. (2004). Mübeyyen Der Fıḳh (Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). İstanbul: Çağrı Yayınları.
13. Özbek, E.E. (2013). İhsan Oktay Anar’ın “Suskunlar” Romanında Birleşik Fiiller. Akademik Kaynak, 1 (2), 7-18.
14. Özkan, A. (2013). Mehekkü’l-İlim Ve’l-Ulemâ İsimli Eserde Birleşik Fiiller. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 34, 11-45.
15. Şen, M. (1993). Bâbur-nâme (Giriş-Metin (Kâbil ve Hindistan Bölümleri)-Açıklamalı Dizin). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
16. Şirin, İ. (2025). Nurullah Ataç’ın Günce Adlı Eserlerinden Oluşturulan Bütüncedeki Birleşik Fiil Yapıları. Karabük Türkoloji Dergisi, 6 (11), 1-10.
17. Tamir, N. (2022). Klasik Sonrası Devir Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Târîh-i Reşîdî Tercümesi – Defter-i Evvel’deki İsim+Yardımcı Fiil Kuruluşundaki Birleşik Fiiller. Gazi Türkiyat, 30, 137-154.
18. Turan, M.S. (2025). Garib-nâme’de Söz Yapımı: Birleştirme. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi, Edirne.
19. Yücel, B. (1995). Bâbür Dîvânı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.