Anayasa, Anayasa Mahkemesi ve Danıştay Kararları Çerçevesinde Sosyal ve Ekonomik Haklar

Yıl 2025, Sayı: Advanced Online Publication, 25 - 58, 19.12.2025

Selami Demirkol , Özge Didem Boulanger

Öz

İnsanoğlu yüzyıllar boyunca temel hak ve hürriyetlerin tanınması ve korunması için mücadele etmiştir. 19. yy.’da eşitlik ve hürriyet kavramları insanlara tanınmıştı ancak toplumsal sefalet de bu dönemde mevcuttu. Özellikle işçi sınıfı güç koşullar içerisindeydi. Bu dönemde çalışanlar siyasal ve iktisadi haklar çerçevesinde taleplerde bulunuyorlardı. Yine bu dönemde sosyal devlet ilkesi gündeme gelmiş, sosyal devletin bir sonucu olarak sosyal ve ekonomik haklar ortaya çıkmıştır. Temel hak ve hürriyetler çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulabilir. Bu alanda en ünlü sınıflandırma George Jellinek tarafından yapılmıştır. Bu sınıflandırma uyarınca temel hak ve hürriyetler negatif statü hakları, pozitif statü hakları, aktif statü hakları olmak üzere üçe ayrılır. Sosyal ve ekonomik haklar bu sınıflandırmada pozitif statü hakları içerisinde yer alırlar. Sosyal ve ekonomik haklar 1961 Anayasasından itibaren Anayasalarımızda yer almıştır. 1982 Anayasası 41 ve 65. maddeleri arasında bu haklara yer vermiştir. Birçok uluslararası belgede yer alsalar da bu hakların korunması en çok ulusal hukuk yoluyla olur. Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi kararları ve Danıştay kararları ve yüksek mahkemelerin yaklaşımının belirlenmesi diğer temel hak ve hürriyetlerde olduğu gibi bu hakların da güvence altına alınması için önemlidir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal ve ekonomik haklar , temel hak ve hürriyetler , hak ve hürriyet , doğal hak , pozitivist hak anlayışı

Social and Economic Rights within the Framework of the Constitution and the Decisions of the Constitutional Court and the Council of State

Öz

Throughout history, humanity has strived for the recognition and protection of fundamental rights and freedoms. While the 19th century witnessed the granting of equality and liberty to individuals, societal misery persisted, particularly affecting the working class, who faced harsh conditions. During this period, workers began voicing demands within the framework of political and economic rights. It was against this backdrop that the principle of the social state emerged, giving rise to social and economic rights as its natural outcome. Fundamental rights and freedoms can be classified in various ways, with one of the most renowned classifications proposed by George Jellinek. According to his framework, fundamental rights and freedoms are divided into three categories: negative status rights, positive status rights, and active status rights. Social and economic rights fall under the category of positive status rights. These rights have been enshrined in Turkish constitutions since the 1961 Constitution, and the 1982 Constitution specifically addresses them between Articles 41 and 65. Although social and economic rights are recognized in numerous international documents, their protection is primarily ensured through national legal systems. In this regard, the jurisprudence of the Constitutional Court, the Council of State, and other high courts plays a pivotal role in safeguarding these rights, as is the case with other fundamental rights and freedoms.

Anahtar Kelimeler

Social and economic rights , fundamental rights and freedoms , rights and freedoms , natural rights , positivist legal theory

Kaynakça

• Algan B, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması (1st edn, Seçkin Yayınevi 2007)
• Algan B, İnsan Hakları (Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve) (2nd edn, Adalet Yayınevi 2024)
• İnsan Hakları, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, Cilt:12, Sayı:1, 1991
• Akbulut İ, ‘İnsan Hakları’ (1991) 12 (1) İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 1-21
• Atay EE, Hukuk Başlangıcı (10th edn, Turhan Kitapevi 2023)
• Aybay R, İnsan Hakları Hukuku (4th edn, Bilgi Üniversitesi Yayınları 2019)
• Aydoğdu H, Cumhuriyet Döneminde Demokratikleşme Faaliyetleri, (2025) (1) Erzurum Teknik Üniversitesi Anadolu Felsefe Dergisi 31, 32 -51
• Bakırcı F, 1924 Anayasası, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/1924-anayasasi/?pdf=3900
• Bilge N, Hukuk Başlangıcı (36th edn, Turhan Kitapevi 2019)
• Bulut N, Sanayi Devriminden Küreselleşmeye Sosyal Haklar (1st edn, XII Levha Yayınları 2009)
• Bulunur K.İlker, ‘II. Mehmed Tarafından Galatalılara Verilen 1453 Ahidna-mesi ve Buna Yapılan Eklemeler Hakkında Yeni Bilgiler’ (2009) 2 (50) Tarih Dergisi 59 - 85
• Canikoğlu D, ‘Anlamı, Kapsamı ve Sınırlarıyla Temel Haklar ve Anayasalarımız’ (2001) DEÜ Hukuk Fakültesi Mahmut Tevfik Birsel Armağanı 461-494
• Jack D, Teoride ve Uygulamada İnsan Hakları (Türkçesi: Mustafa Erdoğan - Levent Korkut (Yetkin Yayınevi 1995)
• Dönmez G ve Sabancılar Eren S, ‘1982 Anayasası Açısından Olağan ve Olağanüstü Hal Dönemlerinde Seyahat Özgürlüğünün Sınırlanması Üzerine Bir Değerlendirme’ (2023) 34 (3) Cumhuriyetin 100. Yılında Türk Turizmi Özel Sayısı - 1923 - 2023) Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi 123-138
• Efe H ve Demirci M,’ Ombudsmanlık Kavramı Türkiye’de Kamu Denetçiliği Kurumundan Beklentiler” (2013) (90) Sayıştay Dergisi 49 - 72
• Gözler K, Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar) (13th edn, Ekin Basım Yayın Dağıtım 2021)
• Gözler K, Hukuka Giriş (21th edn, Ekin Basım Yayın Dağıtım 2024)
• Güneş MA, Ulusal ve Uluslararası Çevre Hukukunun Temel İlkeleri, Haklar ve Araştırmalar Derneği, Eylül 2021, https://haklarvearastirmalar.org/.
• Kaboğlu Öİ, Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar) (15th edn Legal Yayınevi 2020)
• Kubalı HN, Anayasa Hukuku Dersleri Genel Esaslar ve Siyasi Rejimler, (Kutulmuş Matbaası 1971)
• Odyakmaz Z, Çınarlı S ve Avcıoğlu Aksoy E, İdare Hukukunda Yargı Öncesi Uyuşmazlık Çözüm Usulleri, (2nd edn, Seçkin Hukuk 2018)
• Şahin A, ‘Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunda Ekonomik Sosyal ve Kültürel Hakların Niteliği Bağlamında Sağlık Hakkının Kapsamı Üzerine Bir İnceleme’ (2010) 59 (4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 711 -766
• Öğütçü M, ‘Doğal Hukuk ve Pozitif Hukuk Işığında İnsan Hakları Alanındaki Bazı Kavramlar’ (2005) 7 (Özel Sayı) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk fakültesi Dergisi 555-616
• Özbek Mustafa, ‘Türk Hukukunda ve Mukayeseli Hukukta İdarî Uyuşmazlıkların Çözümünde Yargılama Dışı Usuller’ (2005), (56) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 90 -132
• Özbudun E, 1924 Anayasası (Yetkin Basımevi 2024)
• Uygun O, İnsan Hakları Kuramı (İnsan Hakları) (1st edn Yapı Kredi Yayınları 2000)
• Tanilli S, Devlet ve Demokrasi (Anayasa Hukukuna Giriş) (7th edn, Cem Yayınevi, 1993)
• Tanör B, Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu (2nd edn, BDS Yayınları 1991)
• Tanör B, İki Anayasa 1961-1982 (5th edn On İki Levha Yayıncılık A.Ş. 2019)
• Tanör B and Yüzbaşıoğlu N, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku (21th edn Beta Basım Yayın Dağıtım A.Ş. 2023)
• Topuzkanamış Evran Ş, ‘1982 Anayasasında Temel Hak ve Özgürlükler’ (2019), 21 (özel sayı) D.E.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan 1767 – 1793
• Yılmaz C, ‘Fatih Sultan Mehmed’in İstanbulu İmarı’ in Coşkun Yılmaz (ed), Düşten Fethe İstanbul (İhlas Matbaacılık A.Ş. 2015) 151 - 163
• Yüzbaşıoğlu N, İnsan Hakları Kuramı (İnsan Hakları) (1st edn Yapı Kredi Yayınları 2000)
• Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights". Refworld (İngilizce). 9 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2022.
• "The Campaign for US Ratification of the CRC - What is the CRC?". web.archive.org. 9 Mayıs 2020. 9 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2022.
• "United Nations Treaty Collection". treaties.un.org (İngilizce). 27 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2022.
• Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination". Refworld (İngilizce). 31 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2022.
• "United Nations Treaty Collection". treaties.un.org (İngilizce). 27 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2022.