Kooperatifçiliğin Temelleri ve Evrimi: Kârın İlgasından Sonraki Dünya

Öz

Küresel ekonomik krizler, toplumsal dayanışma temelli modellere ilgiyi artırmış; kooperatifçilik kâr odaklı yapılara karşı kuramsal bir alternatif olarak öne çıkmıştır. Bu çalışmanın amacı, Hakkı Baha Pars’ın görüşleri ve dönemin anlayışı ekseninde kooperatifçiliğin temel prensiplerini ve kapitalist sistemden ayrışan yapısını incelemektir. Yöntem olarak, birincil kaynakların analizi ve karşılaştırmalı literatür taraması kullanılmıştır. Çalışmada kooperatifçiliğin, kârı perakendeden sanayiye uzanan dört aşamalı bir süreçle nasıl tasfiye ettiği detaylandırılmaktadır. Bulgular, kooperatifçiliğin faaliyetlerini “kâr” yerine “ihtiyaçların tatmini” esasına göre düzenleyerek toplumsal dayanışmayı (tesanüt) hedeflediğini göstermektedir. Kooperatifler sermaye tabanlı işletmeler olsa da; kararların sermaye miktarı yerine “eşit oy hakkı” ile alınması ve kârın alışveriş oranında dağıtılmasıyla liberal ve sosyalist doktrinlerden özgün bir noktada ayrışmaktadır. Çalışmanın özgünlüğü, Türkiye’nin kültürel köklerini (imece, Ahilik) Latin uygulamalarıyla karşılaştırmalı sunması ve Pars’ın tüketici merkezli vizyonunu analiz etmesidir. Sonuçta kooperatifçiliğin, toplumsal dayanışmayı kurumsallaştıran özgün bir yönetişim biçimi olduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kooperatifçilik
• Kârın İlgası
• Tüketici Hâkimiyeti
• Dayanışma
• Kooperatif Prensipleri

Foundations and Evolution of Cooperativism: The World After the Abolition of Profit

Öz

Global economic crises have increased interest in solidarity-based models; thus, cooperativism has emerged as a robust theoretical alternative to profit-oriented systems. This study aims to examine the fundamental principles of cooperativism and its structural divergence from the capitalist system within the framework of Hakkı Baha Pars’s views and the era's understanding. As a methodology, primary source analysis and comparative literature review were utilized. The study details how cooperativism liquidates profit through a four-stage process extending from retailing to industry. Findings indicate that cooperativism aims for social solidarity (tesanüt) by organizing activities based on the “satisfaction of needs” rather than “profit.” Although cooperatives are capital-based enterprises, they diverge uniquely from liberal and socialist doctrines by making decisions through “equal voting rights” instead of capital shares and distributing profits based on transaction rates. The study’s originality lies in presenting Turkey’s cultural roots (imece, Ahilik) comparatively with Latin practices and analyzing Pars’s consumer-centric vision. Consequently, it is demonstrated that cooperativism is a unique governance form institutionalizing social solidarity.

Anahtar Kelimeler

• Cooperatives
• Abolition of Profit
• Consumer Sovereignty
• Solidarity
• Cooperative Principles.

Kaynakça

1. 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu. (1969). T.C. Resmî Gazete (13195). Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1163&MevzuatTur=1&MevzuatTertip= 396 Sayılı Kanun. (1924, 5 Ocak). T.C. Resmî Gazete.
2. 1470 Sayılı Zirai Kredi Kooperatifleri Kanunu. (1929, 5 Haziran). T.C. Resmî Gazete.
3. 2834 Sayılı Köy Kalkınma Kooperatifleri Kanunu. (1935, 28 Mayıs). T.C. Resmî Gazete.
4. Aktürk, O. (2025). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türk iktisat geleneğinde kooperatifçiliğin kurumsal ve kültürel temelleri. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(1), 331-349.
5. Anadolu Kadın Kooperatifleri Birliği. (2025). Kooperatifin tanımı ve kooperatifçilik ilkeleri. Erişim adresi: https://anadolukadinkooperatifleribirligi.com/kooperatifin-tanimi-ve-kooperatifcilik-ilkeleri
6. Anayasa Mahkemesi. (1961). 1961 Anayasası. Erişim adresi: https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1961-anayasasi/
7. Arman, Ş. (2006). Türkiye'de ve dünyada tüketim kooperatifleri. Karınca Dergisi, (841), 3-7.
8. Arslan, M. C., & Çidem, İ. (2016). Tarım kredi kooperatiflerinde kullandırılan krediler ve muhasebeleştirilmesi. Muhasebe ve Denetime Bakış, 15(47), 97-113.

9. Bilgin, N., & Tanıyıcı, Ş. (2008). Türkiye'de kooperatif ve devlet ilişkilerinin tarihi gelişimi. Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 15, 136-159.
10. Çiçek, Ö. (2023). Sosyal politika disiplini üzerinden kooperatifleri yeniden düşünmek. Memleket Siyaset Yönetim, 18(40), 409-440. doi:10.56524/msydergi.1366425
11. Demir, H. (1998). Türkiye'de kooperatifçilik tarihi. Ankara: Kooperatifçilik Yayınları.
12. Duman, E. (2012). Kooperatifçiliğin tarihsel gelişimi ve Türkiye'de kooperatifçilik. Ankara: Gazi Kitabevi.
13. Ekmekçi, M. (2015). Cumhuriyet dönemi kooperatifçilik hareketleri. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
14. Emre, A. C. (1913). İktisatta inkılap: İstihlak teavün şirketleri. İstanbul: Kitaphane-i İslam ve Askeri.
15. Everest, P., & Yercan, M. (2016). Dünyada ve Türkiye’de tarımsal kooperatifçiliğin gelişimi. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 53(1), 67-73.
16. Fasal, A. (2022). Türkiye’de kooperatifçilik üzerine yapılan araştırmalar: Bir içerik analizi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 57(4), 3451-3465.
17. Gide, C. (1933a). Latin memleketlerinde kooperatifçilik-I (H. Baha, Çev.). Türk Kooperatifçisi, (31), 7-13.
18. Gide, C. (1933b). Latin memleketlerinde kooperatifçilik-II (H. Baha, Çev.). Türk Kooperatifçisi, (32), 5-10.
19. Gide, C. (1936). Kooperatifçi programı (H. B. Pars, Çev.). İzmir: İzmir Halk Evi Neşriyatı.
20. Güloğlu, T., & Korkmaz, A. (2011). Kooperatifçilik ilkeleri, küreselleşme ve kooperatifçilikte yeni eğilimler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 55(1), 811-831.
21. Gündoğan, S. (2009). Türkiye'de tarım kooperatifçiliğinin tarihsel gelişimi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 64(2), 1-28.
22. İzmir Valiliği. (2025). Kooperatif ve kooperatifçiliğin tanımı. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü. Erişim adresi: https://izmir.csb.gov.tr/kooperatif-ve-kooperatifciligin-tanimi-i-1529
23. Jid, Ş. [Gide, C.]. (1939). İtalya’da istihlâk kooperasyonunun menşe ve inkişafı-I (H. B. Pars, Çev.). Fikirler, 8(195), 7.
24. Jid, Ş. [Gide, C.]. (1940a). İtalya’da istihlâk kooperasyonunun menşe ve inkişafı-II (H. B. Pars, Çev.). Fikirler, 9(196), 8-9.
25. Jid, Ş. [Gide, C.]. (1940b). İtalya’da istihlâk kooperasyonunun menşe ve inkişafı-III (H. B. Pars, Çev.). Fikirler, 9(197), 7-8.
26. Karabıyık, H. (2017). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e kooperatifçilik. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
27. Kemaloğlu, M. (2022). Hakkı Baha Pars: Hayatı ve eserleri (1879-1942) (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
28. Kılıç, M., & Aydoğan, E. (2022). Kooperatifçilik ve toplumsal kalkınma. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 45-67.
29. Onur, G., Kayalı, N., & Yereli, A. (2023). Kooperatiflerde dönem sonu işlemlerinin muhasebeleştirilmesi. Ida Academia Muhasebe ve Maliye Dergisi, 6(1), 21-41.
30. Özer Topaloğlu, E., & Sönmez, R. (2023). Cumhuriyetin 100. yılında türk kooperatifçiliğinin tarihsel gelişimi. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 9(61), 289-301.
31. Özkök, Y., & Köse, Z. (2021). Kooperatifçilik ve bölgesel kalkınma ilişkisi: Türkiye üzerine bir inceleme. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 56(4), 2647-2664.
32. Pars, H. B. (1934a). Kooperatifçilik-1. Fikirler, 5(103), 2-3.
33. Pars, H. B. (1934b). Kooperatifçilik-2: Kooperatifçiliğin gayesi karın ilgasıdır. Fikirler, 5(104), 10.
34. Pars, H. B. (1934c). Kooperatifçilik-3: Kooperatifçilik: Kârın ilgasından sonra. Fikirler, 5(105), 11.
35. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2025). 100 soruda kooperatifçilik. Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü. Erişim adresi: https://esnafkoop.ticaret.gov.tr/data/6790d28113b87626142c5658/100%20Soruda%20Kooperatifçilik.pdf Yıldız Çolak, K. (2025). Kooperatiflerde kar dağıtımı ve sermaye yapısı üzerine bir inceleme. Erişim adresi: https://kubrayildiz.av.tr/kooperatiflerde-kar-dagitimi-ve-sermaye-yapisi/
36. Yılmaz, B. (2019). Kooperatifçiliğin anayasal güvencesi ve planlı kalkınma dönemindeki rolü. Ankara: Akçağ Yayınevi.
37. Yılmaz, S. (2005). Türkiye’de kırsal kalkınma ve kooperatifler. Ankara: Tarım Bakanlığı Yayınları.
38. Ziraat Bankası. (2013). 1863-1888. Erişim adresi: https://www.ziraatbank.com.tr/SitePages/Raporlar/2013/tr/m-7-1.html