Türkiye Sol Hareketinde İsrail Karşıtlığı ve Başkonsolos Efraim Elrom’un Öldürülmesi

Öz

1968 yılı, dünya genelinde öğrenci eylemlerinin kitlesel bir boyut kazanarak mevcut siyasal düzenlere karşı küresel bir başkaldırıya dönüştüğü kritik bir süreci başlatmıştır. '68 Kuşağı' olarak anılan bu hareketin fitili, her ne kadar üniversite reformu talepleriyle ateşlenmiş olsa da eylemleri yalnızca öğrenci taleplerine indirgemek eksik bir yaklaşım olacaktır. Hareketin arka planında işçi sınıfının hak arayışları, yoksul halk kitlelerinin katılımı ve yükselen ulusal bağımsızlık hareketleri merkezi bir rol oynamıştır. Bu toplumsal dalgalanmanın bir sonucu olarak, dünyanın farklı bölgelerinde anti-emperyalizmi şiar edinen radikal silahlı örgütler tarih sahnesine çıkmıştır. Türkiye’de de benzer bir süreç yaşanmış; 1961’de kurulan Türkiye İşçi Partisi (TİP), 1968 sonrasında filizlenecek olan devrimci yapılanmaların fikri zeminini hazırlamıştır. Bu dönemde Türkiye'de ortaya çıkan örgütler, anti-emperyalist çizginin yanı sıra anti-siyonist mücadeleyi de temel bir strateji olarak benimsemişlerdir. Nitekim THKP-C’nin İsrail’in İstanbul Başkonsolosu Efraim Elrom’u kaçırıp öldürmesi, bu anti-siyonist duruşun en somut ve radikal tezahürlerinden biridir. Elrom suikastı, Türkiye-İsrail ilişkilerinde güvenlik ve diplomasi eksenli önemli bir kırılma noktasını teşkil etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• İsrail
• Efraim Elrom
• Mahir Çayan
• THKP-C

Anti-Israel Sentiment in the Turkish Left-Wing Movement and the Assassination of Consul General Efraim Elrom

Öz

The year 1968 marked the beginning of a critical period in which student protests took on a mass scale, transforming into a global uprising against the existing political order. Although the spark for this movement—known as the ‘68 Generation’—was ignited by demands for university reform, it would be an incomplete approach to reduce the protests solely to student demands. Underlying the movement, the working class’s quest for rights, the participation of impoverished masses, and rising national independence movements played a central role. As a result of this social upheaval, radical armed organisations championing anti-imperialism emerged onto the historical stage in various regions of the world. A similar process unfolded in Turkey; the Turkish Workers’ Party (TİP), founded in 1961, laid the ideological groundwork for the revolutionary organisations that would emerge after 1968. The organisations that emerged in Turkey during this period adopted not only an anti-imperialist line but also the anti-Zionist struggle as a fundamental strategy. Indeed, the THKP-C’s abduction and murder of Israel’s Consul General in Istanbul, Ephraim Elrom, was one of the most concrete and radical manifestations of this anti-Zionist stance. The Elrom assassination marked a significant turning point in Turkey-Israel relations, centred on security and diplomacy.

Anahtar Kelimeler

• MAHİR ÇAYAN
• ISRAEL
• THKP/C
• TÜRKİYE
• EFRAİM ELROM

Kaynakça

1. KAYNAKÇA Arşiv Belgeleri Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi. (1971). İsrail Başkonsolosu Elrom’un kaçırılması ve öldürülmesine ilişkin yazışmalar (Fon No: 030.01; Kutu No: 123; Dosya No: 45). Devlet Arşivleri Başkanlığı.
2. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi. (1971). Türkiye–İsrail diplomatik temasları hakkında raporlar (Fon No: 030.18; Kutu No: 77; Dosya No: 12). Devlet Arşivleri Başkanlığı.
3. Central Intelligence Agency. (1972). [El Fetih ile ilgili belge]. CIA Reading Room. https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP79-01194A000200120001-1.pdf (Erişim tarihi: 25 Ocak 2026)
4. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1969, 1 Temmuz). La Dernière Heure gazetesinin “Belçika El Fetih örgütünü silahlandırıyor mu?” başlıklı haberi (Fon: 1452, Kutu: 1452, Dosya: 107).
5. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1969, 1 Temmuz). La Dernière Heure gazetesinin “Belçika El Fetih’i silahlandırıyor mu?” başlıklı haberinin Belçika Dışişleri Bakanlığı tarafından yalanlanması (Fon: 1452, Kutu: 9785, Dosya: 9).
6. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 18 Mayıs). Elrom’un kaçırılmasının Amerikan basınına yansıması (Fon: 1379, Kutu: 9634, Dosya: 57).
7. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 19 Mayıs). Washington Post gazetesinde Türkiye'deki İsrail Başkonsolosuna düzenlenen suikast sebebiyle yakalanan suçluların cezalandırılması hakkında yayımlanan haber (Fon: 1379, Kutu: 9634, Dosya: 56).
8. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 24 Mayıs). Elrom’un kaçırılması hakkında (Fon: 1379, Kutu: 9634, Dosya: 55).

9. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 25 Mayıs). Türkiye'deki İsrail Başkonsolosuna düzenlenen suikast sonucunda yakalanan suçluların cezalandırılması hakkında yayımlanan haber (Fon: 1379, Kutu: 9634, Dosya: 54).
10. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 30 Mayıs). The Christian Science Monitor gazetesinde Türkiye'deki İsrail Başkonsolosuna düzenlenen suikast sonucunda yakalanan suçluların cezalandırılması hakkında yayımlanan haber (Fon: 1379, Kutu: 9634, Dosya: 53).
11. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 28 Mayıs). Belçika basınında İsrail’in İstanbul Başkonsolosunun kaçırılması ve öldürülmesi olayı hakkında çıkan haber (Fon: 1323, Kutu: 8710, Dosya: 50).
12. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Dairesi. (1971, 1 Haziran). Belçika basınının İsrail Başkonsolosunun kaçırılması ve öldürülmesi konusuna geniş yer vermesi (Fon: 1323, Kutu: 8710, Dosya: 47).
13. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1949, 24 Mart). İsrail Devleti'nin tanınması ve Türkiye’nin İsrail’i tanıması (Fon: 30-18-1-2, Kutu: 118, Dosya: 108, Belge: 3).
14. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1965, 5 Temmuz). Son Bursa olayları sebebiyle Türkiye İşçi Partisi Genel Başkanı Mehmet Ali Aybar'ın basın toplantısı (Fon: 30-1-0-0, Kutu: 48, Dosya: 284, Belge: 2).
15. Israel State Archives. (1933–1962). Eichmann davası – Polis soruşturması (Büro 06) – Büro 06'ya ek materyal (A-3037/2, Belge No: 000r23m, Cilt 2, s. 1–312).
16. Israel State Archives. (1971). Assassination of Ephraim Elrom: Diplomatic correspondence (File No. 2564/7). Jerusalem.
17. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTC/4632/5, Belge No: 000426y, Cilt 4, s. 148).
18. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTC/4632/5, Belge No: 000426y, Cilt 4, s. 131).
19. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HT/4632/12, Belge No: 0004277, Cilt 11, s. 55).
20. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HT/4632/12, Belge No: 0004277, Cilt 11, s. 38).
21. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HT/4632/12, Belge No: 0004277, Cilt 11, s. 58).
22. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTS/4632/2, Belge No: 000426V, Cilt 1, s. 103).
23. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTC/4632/4, Belge No: 000426x, Cilt 3, 01/05/1971–30/06/1971, s. 138).
24. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTC/4632/4, Belge No: 000426x, Cilt 3, s. 40).
25. Israel State Archives. (1971). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HTC/4632/4, Belge No: 000426x, Cilt 3, s. 140).
26. Israel State Archives. (1971, 18 Ekim). Diplomatik yazışmalar (RG130/MFA/4632/13).
27. Israel State Archives. (1971, 18 Mayıs). Türkiye – İstanbul'da Başkonsolos Ephraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi (HT-4632/12, Belge No: 0004277, Cilt 11, s. 43).
28. Israel State Archives. (1971, 7 Kasım). Diplomatik yazışmalar (RG130/MFA/4632/5).
29. TBMM Tutanak Dergisi, C 12, T 12, B 1, 24 Kasım 1972.
30. TBMM Tutanak Hizmetleri Başkanlığı,2012,1.
31. The National Archives (UK). (1971). Turkey–Israel relations after the Elrom affair (FO 371/156789). London.
32. Süreli Yayınlar Akşam Gazetesi. (1971, 2 Haziran). Sinan Cemgil ve iki Dev-Gençli öldürüldü. Akşam.
33. Akşam Gazetesi. (1971, 21 Mayıs). Elrom eşine mektup gönderdi. Akşam.
34. Ant. (1969, 14 Ekim). Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu. Ant, (146), 5–6.
35. Aslan, Y. (1970, 24 Şubat). Emperyalizme karşı dövüşmek suç değildir: El Fetih’e niye gittim?. Ant, (165), 6.
36. Baş, H. (1967, 1 Ağustos). Kuzu Postunda Yavru Kurt. Ant, (31), 13.
37. Baş, H. (1969, 16 Eylül). Son Saldırısı ile Rüzgâr Eken İsrail Fırtına Biçecektir. Ant, (142), 7.
38. Bugün Gazetesi. (1970, 6 Mart). İsrail konsolosu bir Yahudi casusudur! Bugün.
39. Cumhuriyet Gazetesi. (1968, 16 Temmuz). Gençler 6. Filo’yu protesto ettiler. Cumhuriyet.
40. Cumhuriyet Gazetesi. (1969, 23 Ekim). Cumhuriyet senatosu tutanak özeti. Cumhuriyet.
41. Cumhuriyet Gazetesi. (1970, 26 Nisan). İsrail hava yolları bürosuna bomba atıldı. Cumhuriyet.
42. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 1 Haziran). Sibel kurtuldu, Cevahir öldü, Çayan ağır yaralı. Cumhuriyet.
43. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 13 Mart). Komutanlar ültimatom verdi ve Demirel hükümeti istifa etti. Cumhuriyet.
44. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 18 Mayıs). İsrail olay üzerine nota verdi. Cumhuriyet.
45. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 19 Mayıs). 19 ilde 427 kişi gözaltına alındı. Cumhuriyet.
46. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 2 Haziran). Üç Dev-Gençli öldürüldü. Cumhuriyet.
47. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 22 Mayıs). Elrom’dan haber alınamadı. Cumhuriyet.
48. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 24 Mayıs). Elrom’un cenazesi İsrail’e götürüldü. Cumhuriyet.
49. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 27 Mayıs). Elrom’u öldürmekten aranan üç kişi yakalandı. Cumhuriyet.
50. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 30 Mayıs). İki gerilla bir kızı rehin tutuyor. Cumhuriyet.
51. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 31 Mayıs). Sibel Erkan hâlâ iki azılı eşkıyanın elinde. Cumhuriyet.
52. Cumhuriyet Gazetesi. (1971, 5 Nisan). Mete Has kaçırıldı. Cumhuriyet.
53. Goldenberg, H. (1971). What the leader of the underground said about Israel. Davar.
54. Hürriyet Gazetesi. (1971, 13 Mart). Ordu ültimatom verdi, hükümet çekilsin. Hürriyet.
55. Hürriyet Gazetesi. (1971, 16 Mart). Banka soygunu. Hürriyet.
56. Hürriyet Gazetesi. (1971, 17 Mart). Yakalandığı an oradaydık. Hürriyet.
57. Hürriyet Gazetesi. (1971, 18 Mayıs). İsrail başkonsolosu güpegündüz evinden kaçırıldı. Hürriyet.
58. Hürriyet Gazetesi. (1971, 5 Mart). 4 Amerikalı kurşuna dizilecek. Hürriyet.
59. Los Angeles Times. (1988, 29 April). Armenian guerrilla leader slain in ambush outside Athens home. Los Angeles Times.
60. Milliyet Gazetesi. (1965, 11 Ekim). A.P. iktidarda. Milliyet.
61. Milliyet Gazetesi. (1965, 6 Temmuz). Derneğin hareketini tasvip etmem. Milliyet.
62. Milliyet Gazetesi. (1969, 7 Ocak). ABD elçisinin arabası yakıldı. Milliyet.
63. Milliyet Gazetesi. (1971, 1 Haziran). Sibel kurtuldu. Milliyet.
64. Milliyet Gazetesi. (1971, 16 Mart). Bir banka daha silahla soyuldu. Milliyet.
65. Milliyet Gazetesi. (1971, 17 Mart). Gezmiş yakalandı. Milliyet.
66. Milliyet Gazetesi. (1971, 18 Mayıs). Dört silahlı İsrail başkonsolosunu kaçırdı. Milliyet.
67. Milliyet Gazetesi. (1971, 20 Mayıs). Gözaltına alınanlar 465’i buldu. Milliyet.
68. Milliyet Gazetesi. (1971, 21 Mayıs). Babaları çağrıda bulundu. Milliyet.
69. Milliyet Gazetesi. (1971, 22 Mayıs). Başkonsolos bulunamadı. Milliyet.
70. Milliyet Gazetesi. (1971, 24 Mayıs). Golda Meir ve Eban Demeç Verdi. Milliyet.
71. Milliyet Gazetesi. (1971, 24 Mayıs). Konsolosu bir hücre kaçırdı, öbürü öldürdü. Milliyet.
72. Milliyet Gazetesi. (1971, 27 Mayıs). Dört tedhişçi Feriköy’de yakalandı. Milliyet.
73. Milliyet Gazetesi. (1971, 30 Mayıs). Korkunç bekleyiş. Milliyet.
74. Milliyet Gazetesi. (1971, 31 Mayıs). Annelerini de dinlemediler. Milliyet.
75. Milliyet Gazetesi. (1971, 5 Mart). Ya 400 bin dolar veya dört Amerikalı öldürülecek. Milliyet.
76. Milliyet Gazetesi. (1971, 9 Mart). Amerikalılar sağ salim bırakıldı. Milliyet.
77. Pekin, F. (1971, Ocak). Emperyalizmin maşası Siyonizm’i iyi tanıyalım!. Ant, (9), 67.
78. Tercüman Gazetesi. (1971, 13 Mart). Ordu idareye el koyacak. Tercüman.
79. Tercüman Gazetesi. (1971, 17 Mart). Deniz Gezmiş yakalandı. Tercüman
80. Tercüman Gazetesi. (1971, 5 Mart). Ankara’da 4 Amerikan askeri kaçırıldı. Tercüman.
81. Tercüman Gazetesi. (1971, 9 Mart). Amerikalılar serbest bırakıldılar. Tercüman.
82. The Jerusalem Post. (1971, 18 Mayıs). Played role in Eichmann Questioning. Jerusalem Post.
83. The Jerusalem Post. (1971, 21 Mayıs). Elrom writes I am well. Jerusalem Post.
84. The Jerusalem Post. (1971, 21 Mayıs). No word from Elrom captors. Jerusalem Post.
85. The Jerusalem Post. (1971, 21 Mayıs). Sasson in Ankara. Jerusalem Post.
86. The New York Times. (1971, 25 May). Murder of a hostage. The New York Times.
87. The Times. (1971, 24 May). Yet another diplomat is murdered. The Times.
88. Toker, M. (1969). El Fetih’in iç yüzü. Milliyet.
89. Telif Eserler Aviv, E. E. (2013). The Efraim Elrom Affair and Israel–Turkey Relations. Middle Eastern Studies
90. Aybar, M. A. (2014). Türkiye İşçi Partisi tarihi (1. bs.). İletişim Yayınları.
91. Aybar, M. A. (2014). Türkiye İşçi Partisi tarihi. Karadeniz Araştırmaları, 17, 669–690.
92. Bali, R. (2016). İsrail Başkonsolosu Ephraim Elrom’un infazı: “Çok cesur bir adamdı, sonuna kadar direndi”. Libra Kitapçılık.
93. Baykam, B. (1998). 68’li yıllar eylemciler. İmge Kitabevi.
94. Behram, N. (2015). Ser verip sır vermeyen bir yiğit. Everest Yayınları.
95. Belge, M., & Kürkçü, E. (Ed.). (1988). Sosyalizm ve toplumsal mücadeleler ansiklopedisi (Cilt 7). İletişim Yayınları.
96. Black, I., & Morris, B. (2019). İsrail’in gizli savaşları: İsrail istihbaratının tarihi. Pegasus Yayınları.
97. Bulut, F. (1998). Filistin rüyası: İsrail zindanlarında 7 yıl. Berfin Yayınları.
98. Criss, B. (1991). Mercenaries of İdeology: Turkey's Terrorism War. In B. Rubin (Ed.), Terrorism and Politics (pp. 123–150). St. Martin’s Press.
99. Çandar, C. (2000). A Turk in the Palestinian resistance. Journal of Palestine Studies, 30(1), 69–70.
100. Çandar, C. (2004). Mezopotamya ekspresi: Bir tarih yolculuğu. İletişim Yayınları.
101. Çarkçı, A. (2020). Roger Garaudy’nin siyasi Siyonizm hakkındaki görüş ve düşünceleri. Ortadoğu ve Göç, 11(1), 134–146.
102. Çayan, M. (2003). Bütün yazılar. Eriş Yayınları.
103. Çubukçu, A. (2011). Bizim 68 (13. bs.). Bizim 68 Yayınları.
104. Duman, O. (2015). Devrimcilerin Filistin günlüğü 1968–1977 (2. bs.). Ayrıntı Yayınları.
105. Efrat, A. E. (2013). The Ephraim Elrom affair and Israel–Turkey relations. Middle Eastern Studies, 49(5), 752–765.
106. Feyizoğlu, T. (2000). Sinan: Nurhaklardan sonsuzluğa. Ozan Yayıncılık.
107. Feyizoğlu, T. (2002). Mahir: Onların öyküsü. Ozan Yayıncılık.
108. Feyizoğlu, T. (2004). Deniz: Bir isyancının izleri. Ozan Yayıncılık.
109. Güngör, R. (2025). Çocuk cesaretiyle yaşamak: Gün Zileli ile nehir söyleşi. Lejand Yayınları.
110. Kahraman, A. (1999). Yılmaz Güney (5. bs.). Çivi Yayınları.
111. Karadeniz, H. (1975). Olaylı yıllar ve gençlik (3. bs.). MAY Yayınları.
112. Koçaş, S. (1978). 12 Mart anıları. Cem Yayınları.
113. Kürkçü, E. (2002). Che’nin çağrısını ciddiye almak. Praksis, 6, 3–30.
114. Olson, R. W. (1973). Al-Fatah in Turkey: Its influence on the March 12 coup. Middle Eastern Studies, 9(2), 201–203.
115. Özkan, T. (2003). Milli İstihbarat Teşkilatı: MİT’in gizli tarihi (7. bs.). Alfa Yayınları..
116. Pekin, F. (2006). Filistin Demokrasisi ve El Fetih. Birikim Yayınları.
117. Polat, S. (2009). Mahşerin Beyaz Atlısı. Kibele Yayınları.
118. Sarısözen, V. (1998). Çeyrek yüzyıl önce kurduğumuz örgüt: FKF. In M. Belge & E. Kürkçü (Ed.), Sosyalizm ve toplumsal mücadeleler ansiklopedisi (ss. 2070–2071). İletişim Yayınları.
119. Sayılgan, A. (2009). Türkiye’de Sol Hareketler. Doğu Kütüphanesi.
120. Tunç, B. (2020). Türk anayasa tarihinde 1961 Anayasası’nın yeri ve önemi. Karadeniz Araştırmaları, 17, 669–690. İnternet Kaynakları
121. Türkiye Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu. (1969). 1969 milletvekili genel seçim sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/doc/dosyalar/docs/1969MilletvekiliSecimi/1969_Secim_Sonuclari.pdf (Erişim tarihi: 1 Ocak 2026)
122. Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı. (t.y.). Sıkıyönetim mahkemeleri dava dosyaları. https://www.tustav.org/e-arsiv/dava-dosyalari-arsiv-fonu/sikiyonetim-mahkemeleri-iddianame-ve-gerekceli-kararlar-arsiv-fonu/ (Erişim tarihi: 25 Ocak 2025)
123. United States Holocaust Memorial Museum. (t.y.). Adolf Eichmann. https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/adolf-eichmann-abridged-article (Erişim tarihi: 25 Ocak 2026)
124. Yalçıner, M. (1998). THKO. In M. Belge & E. Kürkçü (Ed.), Sosyalizm ve toplumsal mücadeleler ansiklopedisi (ss. 2178–2179). İletişim Yayınları.
125. Yayla, A. (1989). Terrorism in Turkey. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 44(3), 250–268.
126. Yetkin, M. (1992). Ateş Hattında Aktif Politika. Alan Yayınları.