HEZARFEN HÜSEYİN EFENDİ’NİN LİSÂNÜ’L-ETİBBÂ ADLI ESERİNDE ORGAN İSİMLERİYLE KURULMUŞ TIP TERİMLERİ

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 1, 16 - 47, 15.06.2025

Fatih Kaya

https://izlik.org/JA24PE38XW

Öz

Bu çalışma, 17. yüzyılda Hezarfen Hüseyin Efendi tarafından kaleme alınan Lisânü’l-Etibbâ adlı eserde yer alan tıbbi terimlerden, özellikle organ adlarıyla oluşturulmuş olanların yapısal ve anlamsal analizini amaçlamaktadır. Lisânü’l-Etibbâ, yalnızca bir sözlük değil; Osmanlı döneminin tıbbi bilgisini, halk dilini, çokdilli etkileşimlerini ve bilimsel terminoloji anlayışını bir araya getiren önemli bir kaynaktır. Eserde Arapça ve Farsçanın yanı sıra Süryanice, Ermenice, Yunanca, Latince gibi farklı dillerden alınmış terimler yer almakta, bu kelimelerin kökenlerine dair açıklamalarla Osmanlı tıp dilindeki dilsel çeşitlilik gözler önüne serilmektedir. Terimlerin biçimsel yapıları; isim ve sıfat tamlamaları ile sıfat-fiil grupları gibi dilsel unsurlar üzerinden incelenmiş, ayrıca ağrı, sancı, sızı gibi kelimeler arasında anlam farkları belirlenerek semantik derinlik ortaya konmuştur. Türkçeleşmiş ama Türkçe kökenli olmayan terimlerin halk arasında nasıl kullanıldığı da değerlendirilmiştir. Bu yönleriyle eser, tıp tarihi, sözlükbilim ve Osmanlı toplumunun çokdilli yapısını anlamada önemli bir kaynaktır.

Anahtar Kelimeler

Lisanü'l Etibba , Osmanlı tıbbı , tıp terimleri , organ adları , sözlükbilim

Kaynakça

• Adıvar, A. (1970). Osmanlı Türklerinde ilim. Remzi.
• Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. TDK.
• Johnson, F. (1852). Dictionary Persian, Arabic and English. Honourable East-India Company.
• Kanar, M. (2009). Arapça Türkçe sözlük. Say.
• Kanar, M. (2015). Farsça Türkçe Sözlük. Say.
• Kaya, F. (2018). Lisânü’l-Etibbâ-tabiplerin dili (giriş-çeviriyazılı metin-söz varlığı-madde başları dizini). Hiperlink.
• Önler, Z. (1985). Eski Anadolu Türkçesi Döneminde yazılmış iki tıp kitabında yer alan sağlık bilgisi terimleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 33(1985), 87-130.
• Redhouse, J. (2001). A Turkish and English lexicon. Çağrı.
• Steingass, F. J. (2005). A comprehensive Persian-English dictionary. Çağrı.
• Şehsuvaroğlu, B. N. (1957). Anadolu’da Türkçeleşme cereyanları ve Türkçe ilk tıp yazmalarındaki terimler. VIII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1957, Ankara: TDK, s. 25-35.
• Şemseddin Sami (1996). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı.
• Tulum, M.(2011). 17. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. TDK.
• Türk Dil Kurumu (2005). Yazım kılavuzu. TDK.
• Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe sözlük. TDK.
• Türkmen, S. (2006). Eski Anadolu Türkçesinde tıp terimleri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kırıkkale Üniversitesi.
• Unat, E. K., İhsanoğlu, E. ve Vural, S. (2004). Osmanlıca tıp terimleri sözlüğü. TTK.
• Zülfikar, H. (1991). Terim sorunları ve terim yapma yolları. TDK.