KAZAK ŞİİRİNDE İSLAM’IN DİRİLİŞİ: ABİŞ KEKİLBAYEV ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 127 - 145, 18.12.2025

Orhan Söylemez , Ömer Faruk Ateş , Adilet Kabylov

Öz

Şiir, insanlığın en eski dönemlerden beri dinî duygu ve düşünceleri ifade etmenin estetik bir yoludur. Kazakistan gibi işgale ve din karşıtı politikalara maruz kalan coğrafyalarda inanç ve maneviyat vasıtasıyla toplumsal tahribatı onarma ihtiyacı şairleri de etkilemiş ve din, bireysel bir inanç ve mistik bir deneyim olmanın ötesine geçerek sosyal bir fenomen olarak şiire konu olmuştur. Stalin’in ölümünden sonraki nispi yumuşama ortamında yazı hayatına başlayan Kazak şair Abiş Kekilbayev, İslam inancını şiirlerine yansıtmıştır. Bu çalışmanın amacı Abiş Kekilbayev’in şiirlerinde İslam inancının ne şekilde yer aldığını incelemek ve şairin poetikasını Kazakistan’da yaşanan sosyokültürel dönüşümün dine etkisiyle ilişkilendirerek ortaya koymaktır. Makale, Abiş’in Sovyet döneminde ve bağımsızlık döneminde yazdığı dinî içerikli şiirleri kapsamaktadır. Bağımsızlık dönemindeki sosyokültürel dönüşümün dinî edebiyatla karşılıklı etkileşimi Abiş Kekilbayev örneği üzerinden ele alınarak şairin dua, tövbe, kanaat, sabır ve kulluk gibi kavramları kullanarak nasıl bir toplum tasavvur ettiği ortaya konulmuştur. Abiş’in şiirlerini İslam etkisindeki Türk edebiyatları içinde bir geleneğe oturtma çabası neticesinde şairin klasik edebiyatın belagat gücünden beslenen mistik bir edebiyattan çok, halka öğretilmesi gereken dinî değerleri aktarmayı amaçlayan ve hikmet geleneğinin devamı olarak kabul edilebilecek didaktik mahiyetli tekke edebiyatına yakın olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Abiş Kekilbayev , İslam , şiir , Kazak edebiyatı.

Kaynakça

• Abdeshov, T. (2015). Kazak halkının din algısı ve din eğitimi beklentileri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Barth, R. (2003). Şiir ve din. Dinbilimleri Akademik Araştırmaları Dergisi, 3(3), 224-227.
• Bilir-Kocatürk, H. Ö. (2016). Abiş Kekilbayev hayatı, edebî kişiliği, seçilmiş hikâyeleri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ege Üniversitesi.
• Hitchins, K. (2022). “Kazaklar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (25. cilt), https://islamansiklopedisi.org.tr/kazaklar#1
• İbragim, D. (2010). Modern Kazak edebiyatının temsilcisi Abiş Kekilbayev’in hayatı ve eserleri üzerine. Turkish Studies, 5(2), 1121-1145.
• Kıllıoğlu, M. E. (2021). 18.-20. yüzyıllar arasında Kazak bozkırında dinî uyanış. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (18), 115-125.
• Koçyiğit, F. E. (2024). Kof adamlardan kül adamlara: T. S. Eliot ve Edip Cansever’in iki şiirinde modern insanın düşüşü. BUGU Dil ve Eğitim Dergisi, 5(3), 282-292.
• Kudaibergenov, B. (2019). Bolşevik ihtilali öncesi Kazakistan’da dini durum (1850-1917). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Okçu, Y. ve Dinç, A. (2019). Kazak şair Mağcan Cumabayev’in şiirleri üzerine tematik analiz. ASOS Journal, 7(95), 475-476.
• Orda, G. (2019). Abіsh Kekіlbaev şığarmalarındagı ruhani qunduluqtar. Halıq jazushysy, memleket jäne qoğam qayratkerі, KR enbek erі Ä. Kekіlbayulınuñ 80 jıldığına arnalgan adebiet jane öner qayratkerlerі halıqaralıq kongresіnіñ materialdary. Aktav.
• Piräli, G. J. (2019). Qazaq adebietindegi abіsh alemі. Halıq jazushysy, memleket jäne qoğam qayratkerі, KR enbek erі Ä. Kekіlbayulınuñ 80 jıldığına arnalgan adebiet jane öner qayratkerlerі halıqaralıq kongresіnіñ materialdary. Aktav.
• Santayana, G. (30 Ekim 2023). “The Works of George Santayana”. www.iupui.edu/~santedit/sant/
• Söylemez, O., Ömeroğlu, Y., Uzakbaykızı Güzel, S. ve Yıldız, S. (2021). Kazakların yüzakı: Abiş Kekilbayulı-şiir dünyası ve çözümlemeli örnekler. Bengü.
• Söylemez, O. ve Ateş, Ö. F. (2023). Modernleşmenin eşiğinde Müslüman şair olmak: Mehmet Âkif ve Abay Kunanbayev örneği. M. Güneş, B. Güngör ve S. Toksöz (Ed.), Mehmet Akif 150 Yaşında-İstiklal Şairine Saygı içinde (s. 65-82). Paradigma Akademi.
• Şengün, A. (2022). Edebiyat ve ideoloji: 1917 sonrası Sovyet edebiyatında kimlik yozlaşması -Kazak edebiyatı örneği-. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
• Ünal, V. (2010). İslam’da ibadetlerin sosyal fonksiyonu. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 14(1), 355-370.