TÖRÜ’DEN TÖRE SAİKİNE: TÜRK HUKUK VE DİL TARİHİNDE ~1400 YILLIK BİR SEMANTİK İNVERSİYON

Öz

Türkçenin kayıt altındaki ilk döneminden (Orhun Yazıtları, 8. yy) günümüz Türk ceza hukukuna (TCK m.82/k, 2005) uzanan yaklaşık 1400 yıllık süreçte törü / töre sözcüğünün anlam evrimi, bu çalışmada art zamanlı semantik analiz yöntemiyle incelenmiştir. Sözcüğün 732’de devleti kuran üst norm olarak (“türük bodunın ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş”, KT D2), 1069-70’te kozmik adalet ilkesi olarak (Kutadgu Bilig B.3471-72) ve 2005’te kasten öldürme suçunun ağırlaştırıcı nitelikli hâlinin yasal adı olarak karşımıza çıkması, alan yazınında daha önce sistematik biçimde belgelenmemiş bir anlamın tersine dönüşüm sürecine işaret etmektedir. Çalışmanın temel savı, söz konusu dönüşümün anlam daralması, kötüleşmesi ve bağlam kaymasının kümülatif ve birbirini besler işleyişinin ürünü olduğudur. Bu bileşik süreç “semantik inversiyon yapısı” olarak kavramlaştırılmış ve Traugott ile Dasher’ın (2002) tarihsel pragmatik çerçevesi içinde konumlandırılmıştır. Yöntem olarak Tekin (2003) edisyonunun tam metin taramasıyla 33 geçiş ve beş formül tipi saptanmış, Divanü Lügati’t-Türk ile Kutadgu Bilig’de kozmolojik doruk niceliksel verilerle belgelenmiş, Moğol-Osmanlı Dönemi’nde beş halkalı terminoloji sürekliliği ve 1858-1926 kodifikasyon sürecinde normatif kopuş izlenmiştir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2013 tarihli emsal kararı (E.2013/1-355), inversiyonun ceza hukuku söylemi katmanında tamamlandığını teyit etmektedir. Bulgular, kanunilik ilkesi tartışmaları ve uluslararası insan hakları normlarıyla (CEDAW 2005, A/60/38, para.363) uyum açısından özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Semantik inversiyon
• törü / töre; art zamanlı anlambilim
• Orhun Yazıtları
• Kutadgu Bilig

FROM TÖRÜ TO TÖRE SAIKI: A SEMANTIC INVERSION SPANNING ~1400 YEARS IN TURKISH LEGAL AND LINGUISTIC HISTORY

Öz

This study investigates, through diachronic semantic analysis, the approximately 1400-year meaning evolution of the Turkish word törü / töre from the earliest attested period of the language (Orkhon Inscriptions, 8th c.) to contemporary Turkish criminal law (TCK Article 82/k, 2005). The central argument holds that the transformation of the term from the founding normative principle of the state (KT D2, 732) to the cosmic justice concept of the Kutadgu Bilig (1069-70) and finally to the legal label for an aggravated form of intentional homicide (TCK 82/k, 2005) constitutes a semantic inversion construct produced by the cumulative operation of three mechanisms: semantic narrowing, semantic pejoration, and contextual register shift. A full-text scan of the Orkhon Inscriptions (Tekin, 2003) identifies 33 occurrences and five formula types; cosmological apex is traced through the Dîvânu Lugâti’t-Türk and Kutadgu Bilig; a five-link terminological chain connects Göktürk törü to Ottoman örf; and normative rupture is mapped across the Tanzimat-Republican codification process (1858-1926). The 2013 ruling of the Court of Cassation General Criminal Board (E.2013/1-355) confirms that the inversion is complete at the level of criminal-law discourse, while everyday usage retains the older positive sense. Findings carry implications for the history of Turkish linguistics, debates on the principle of legality, and compliance with international human rights norms (CEDAW 2005, A/60/38, para.363).

Anahtar Kelimeler

• Semantic inversion
• törü / töre
• diachronic semantics
• Orkhon Inscriptions
• Kutadgu Bilig

Kaynakça

1. Adalıoğlu, H. H. (2013). Bir siyasetnâme olarak Kutadgu Bilig. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 34, 237-253.
2. Ahmed, N. S. A. (2025). Ceza hukuku kapsamında kadınların namus ve töre saiki ile öldürülmesi: Türkiye-Irak mukayeseli çalışma. [Yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
3. Ahmetbeyoğlu, A. (2020). Eski Türklerde kut ve töre bağlamında hükümranlığın hududları. Tarih Dergisi, 71(1), 29-50.
4. Akbaba, Z. B. (2008). Töre, namus ve töre saikiyle adam öldürme. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 75, 333-352.
5. Akgündüz, A. (1990). Osmanlı kanunnameleri ve hukukî tahlilleri I: Osmanlı hukukuna giriş ve Fatih devri kanunnameleri. Faisal Eğitim ve Yardımlaşma Vakfı.
6. Aksan, D. (2009). Anlambilim: anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Engin.
7. Alinge, C. (1967). Moğol kanunları (C. Üçok, Çev.). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi.
8. Altındal, E. (2019). Töre saikiyle öldürme suçu. [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.

9. Arat, R. R. (1947). Yusuf Has Hâcib: Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu.
10. Arsal, S. M. (1947). Türk tarihi ve hukuk. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi.
11. Avcı, M. (2005). Töre cinayetleri açısından sosyal-hukuki düzenlemelerin evrimi. Ekev Akademi Dergisi, 9(22), 1-26.
12. Blank, A., & Koch, P. (1999). Historical semantics and cognition. De Gruyter Mouton.
13. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
14. CEDAW Komitesi. (2005). Concluding observations of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women: Turkey. U.N. Doc. A/60/38, paras. 350-387. United Nations.