DOĞU ANADOLU BÖLGESİ İLLERİ AĞIZLARINDA YER ALAN TARIM VE HAYVANCILIKLA İLGİLİ ARAÇ GEREÇ ADLARI ÜZERİNE TEMATİK BİR SINIFLANDIRMA

Öz

Atlı göçebe bir ekonomiye, konar göçer bir yaşam tarzına sahip olan Türkler çoğunlukla geçimlerini hayvancılıkla sağlamışlar, hayvan besiciliği yapıp at ve koyun beslemişlerdir. Ayrıca avcılık da Türklerin ekonomik hayatında önemli bir yer edinmiştir. Bozkır kültüründe yaşamaları, göçebe bir kültüre sahip olmaları Türklerin sadece hayvancılıkla uğraştıkları, tarım kültürüne sahip olmadıkları şeklinde yaygın bir inancın oluşmasına yol açmıştır. Ancak yapılan araştırmalar Türklerin yazılı belgelerle takip edilebilen dönemlerden önce de tarımla uğraştıklarını göstermektedir. Eski Türkçenin tarımla ilgili söz varlığı, Çin yıllıkları ve arkeolojik kazılarda ortaya çıkan buluntular Türklerin zirai hayatı hakkında önemli ipuçları vermektedir. Ağız araştırmaları bir dilin geçirdiği evrelerin ortaya çıkmasında, tarihî dönemlerinin aydınlatılmasında, söz varlığının tespitinde önemli yapı taşlarındandır. Bu açıdan Türkiye Türkçesi ağızları tarım ve hayvancılıkla ilgili zengin söz varlığının tespitinde önemli bir kaynaktır. Bu çalışmada Doğu Anadolu illeri ağızlarında yer alan tarım ve hayvancılıkla ilgili araç gereç adları tespit edilmiştir. Bu amaçla Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü ile Doğu Anadolu illeri ağızları üzerine hazırlanan kitap, tez ve makaleler taranmış, tespit edilen söz varlığı tematik açıdan sınıflandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Anadolu Bölgesi illeri ağızları
• tarım
• hayvancılık
• araç gereç

A THEMATIC CLASSIFICATION ON THE NAMES OF EQUİPMENTS RELATED TO AGRICULTURE AND LIVESTOCK IN EASTERN ANATOLIA REGION PROVINCIAL DIALECTS

Öz

The ancient Turks who had an equestrian-nomadic economy and a nomadic lifestyle, mostly made their living from animal husbandry, kept livestock and kept horses and sheep. Living in the steppe culture and having a nomadic culture led to a widespread belief that the Turks were only engaged in animal husbandry and did not have an agricultural culture. However, studies show that Turks were engaged in agriculture before the periods that can be traced through written documents. The vocabulary of Old Turkish about agriculture, Chinese annuals and the finds unearthed in archaeological excavations give about important clues about the agricultural life of the Turks. Dialect studies are important building blocks in the emergence of the phases of a language, in illuminating its historical periods, and in determining the vocabulary. In this respect, Turkey Turkish dialects are an important source in determining the rich vocabulary related to agriculture and animal husbandry. In this study, the names of tools and goods related to agriculture and animal husbandry in Eastern Anatolian Dialects were determined. For this purpose, with the Compilation Dictionary, books, theses and articles on Eastern Anatolian Dialects were scanned and the identified vocabulary was classified.

Anahtar Kelimeler

• Dialects of the provinces of the Eastern Anatolia Region
• agriculture
• livestock
• equipment

Kaynakça

1. Aksakal, E. (2017). Ardahan’ın tarım ve hayvancılıkla ilgili söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ardahan Üniversitesi.
2. Alkayış, M. F. & Uyan, P. (2013). Iğdır merkez ağzının söz varlığı üzerine bir tasnif çalışması. Tarih Okulu Dergisi, (15), 413-432.
3. Atmaca, E. (2018). Antalya’nın Elmalı ilçesinin köylerinde kullanılan tarım alet isimleri. 4th International Language, Culture and Literature Symposium (s.161-186) içinde.
4. Baykara, T. (1991). Eski Türk ziraat hayatı üzerine bazı bilgiler. Tarih İncelemeleri Dergisi, 6 (1), 1-23.
5. Bozkurt, D. (2019). Ardahan ili Posof ilçesi ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kafkas Üniversitesi.
6. Bulak, Ş. (2015) Van Küresin ağzı. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İnönü Üniversitesi.
7. Buran, A. & İlhan, N. (2008). Elazığ yöresi söz varlığı. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Buran, A. (1992). Doğu ve Güneydoğu Anadolu üzerine araştırmalar II. (Ağızlar). Boğaziçi Yayınları

9. Buran, A. (1997). Keban, Baskil ve Ağın yöresi ağızları. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Caferoğlu, A. (1995). Anadolu illeri ağızlarından derlemeler. (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Caferoğlu, A. (1995). Doğu illerimiz ağızlarından toplamalar (2. Baskı). Kars, Erzurum, Çoruh İlbaylıkları ağızları. (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Caferoğlu, A. (1995). Güneydoğu illerimiz ağızlarından toplamalar. (2. Baskı) Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Cankaya, M. (2013). Erzincan ağzından derleme sözlüğüne katkılar. Turkish studies, (8/9), s. 899-910.
14. Çanak, F. (2019). Palu merkez ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
15. Çelebioğlu, S. (2019). Erciş ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
16. Çiftçi, F. (2014). Bitlis merkez ağzından derleme sözlüğüne katkılar, ANEMON Muş Alparslan Üniversitesi̇ Sosyal Bilimler Dergisi. 2(2), 261-272.
17. Demçenko, N. A. (2003). Zemledelçeskiye orudiya gagauzov i bolgar yuga Bessarabii i Ukrainı v XIX pervoy polovine XX veka / XIX yy. - XX yy. ilk yarısında Besarabya ve Ukrayna’nın güneyinde Gagauz ve Bulgarların tarımsal aletleri / İstoriya i etnografiya, 111-114.
18. Demirci, Ü. Ö. & Soyer, A. (2022). Ardahan ağızlarında kullanılan bazı sözler üzerine. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 22 (1) 73-84.
19. Demirkaya, E. G. (2021). Kars Arpaçay ve Akkaya ağızları (inceleme-metinler-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kafkas Üniversitesi.
20. Doğan, M. (2018). Kovancılar ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
21. Dönmez D. Ö. & Koç F. (2019). Malatya ili Yeşilyurt ilçesi Gözene köyü ağzı. Sonçağ Yayınları.
22. Eberhard, W. (1943). Eski Çin kültürü ve Türkler. AÜDTCF, 1(4),19-29.
23. Eberhard, W. (1945). Eski Türk devletlerinin ekonomisi hakkında incelemeler 1, Tobaların hayvancılığı”. Belleten, 9 (36), Türk Tarih Kurumu Basımevi.
24. Erbaşı, Y. (2019). Ardahan ili Damal ilçesi ağzı (inceleme-metin- sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
25. Ercilasun, A. B. (1983). Kars ili ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Eren, H. (1979). Türklerde ekinciliğin gelişmesine katkılar. Türkoloji Dergisi, 1-28.
27. Eroğlu, M. M. (1982). Malatya-Doğanşehir (Sürgü-Söğüt köyü ağızları). [Yayımlanmamış mezuniyet tezi]. İstanbul Üniversitesi.
28. Ertekinoğlu S. (2015). Ahlat ağzı söz varlığı. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
29. Ertekinoğlu, S. (2015). Ahlat Ağzı’nın alıntı söz varlığı üzerine. International Journal of Docial Science, (31), 469-504.
30. Ertürk, H. (2015). Artvin ili Yusufeli ilçesi Demirkent (Erkiniş) köyü ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
31. Gökçür, E. (2006). Van ve merkez köyleri ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
32. Gökçür, E. (2012). Van Gölü Havzası ağızları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
33. Gül, B. (2004). Eski Türk tarım terimleri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
34. Gül, B. (2009). äk- “ekmek” ve türevleri üzerine. International Journal of Central Asian Studies, 13, 291-316.
35. Gülensoy, T. & Buran, A. (1994). Elazığ yöresi ağızlarından derlemeler. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Gülseren, C. (2000). Malatya ili ağızları. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Gülseren, C. (2016). Malatya’dan Derleme Sözlüğüne katkılar. Diyalektolog. (12), 47-55.
38. Gülseren, C. (2019). Malatya yöresi ağızlarında eski Türkçeden bugüne ulaşan Türkçe sözler. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 1(2), 5-13.
39. Güngör, H. (2017). Tunceli ili ağızları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
40. Güzel, F. (2012). Şahsuvar (Elazığ) ağzından Derleme Sözlüğüne katkılar 2, Türk Dili. S 6, s. 68-80.
41. Güzel, F. (2016). Şahsuvar ağzından derleme sözlüğüne katkılar-2 . Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi, (6), 15-33.
42. İlgen, A. (2005). Bozkır göçebelerinde sosyo-ekonomik yapı. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (49), 817-840.
43. Kamacı, D. (2011). Erzurum yöresi ağızlarından Derleme Sözlüğüne katkılar. Mediterranen Journal of Humanities. 1(1), 157-164.
44. Kaşgarlı Mahmut. (2006). Divân-ı Lügati’t-Türk (B. Atalay, Çev.). (5. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
45. Kavaklıçeşme, H. (2010). Kars ve Iğdır Azerileri ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
46. Kaymaz, M. (1996). Sivrice yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
47. Kısaparmak, F. G. (1991). Dil folkloru açısından Harput ağzı. Ünite Bilgisi Yayınları
48. Kilit, A. (2015). Aralık ilçesi ağzı (Iğdır ili) söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Doğu Akdeniz Üniversitesi.
49. Koç, A. (2021). Iğdır ili ağızları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
50. Korkut, G. (2019). Elazığ yöresi ağızlarının isim söz varlığının tematik açıdan incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
51. Korkut, G. (2019). Tarama Sözlüğü’nde geçen tarım adları. International Journal of Language Academy, 7 (2), 165-180.
52. Küçüker, P. (1983). Bingöl merkez ilçe ve köyleri ağızları. (inceleme-metinler-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
53. Okçu, C. (2015). Türkiye Türkçesi ağızlarında derlenmiş tarım sözcükleri. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
54. Olcay, C. B. (2014). Malatya Arapgir ağzı (inceleme- metin-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
55. Olcay, S., Ercilasun, A. B. & Aslan, E. (1988). Arpaçay köylerinden derlemeler. (3. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Ögel, B. (1984). İslâmiyetten önce Türk kültür tarihi: Orta Asya kaynak ve buluntularına göre. (2. Baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
57. Özbay, E. (2006). Elazığ yöresi avcılık terimleri söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
58. Özer, O. (1990). Karlıova ve yöresi ağızları. (inceleme-metinler-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
59. Özer, O. (2012). Teknolojiye yenik düşen kelimeler. II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (4-6 Mayıs 2012). Bingöl Üniversitesi Yayınları.
60. Özer, O. (2014). Muş-Bulanık Terekeme ağzı. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. (4), 242-265.
61. Özmen, Ş. (2007). Muş merkez ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat üniversitesi.
62. Parlakpınar, S. (2022). Ahlat merkez ağzında kavram alanları ile ilgili sözvarlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muş Alparslan Üniversitesi.
63. Polat, F. (2000). Şavşat ve yöresi ağızları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
64. Radlof, W.(1976). Sibirya’dan (seçmeler). (A. Temir, Çev.). (1. Baskı). Kültür Bakanlığı Yayınları.
65. Sağır, M. (1995). Erzincan ve yöresi ağızları. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
66. Sebni, M. (2010). Kağızman yerli ağzı. (İnceleme-Metinler-Sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kafkas Üniversitesi.
67. Sevinçli, V. (2019). Adilcevaz yöresi söz varlığı ve dil incelemesi. (1. Baskı). Akademik Kitaplar.
68. Sinan, A. T. (1992). Akçadağ, Doğanşehir ve Darende ağızları (fonetik ve morfolajik İnceleme). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
69. Şaştım, Z. (2003). Arıcak (Elazığ) yöresi ağızları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
70. Taş, N. F. (2018). Erzincan Refahiye ağzından Derleme Sözlüğüne katkılar. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. (12), 61-66.
71. Togan, Z.V. (1948). İbn al-Fakih’in Türklere ait haberleri, Belleten, 12(45), 11-16.
72. Tosun, İ. & Koç, A. (2011). Pertek (Tunceli) Yöresi Kurmancisinde Geçen Türkçe Sözcükler. Diyalektolog. (2), 55-76.
73. Tosun, İ. (1996). Çemişgezek, Pertek ve Hozat yöresi ağızları (inceleme-metinler sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
74. Türk, O. & Koç, F. (2021). Gözene köyü ağzında “oyun, mevsim, yemek ve gıda” ile ilgili kültürel unsurlara ait söz varlığı, International Journal of Filologia. (6), 20-27.
75. Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü (1-6 Cilt) (2009). Türk Dil Kurumu Yayınları.
76. Üstün, M. C. (2008). Erzincan (merkez) ağzının ses bilgisi ve söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kafkas Üniversitesi.
77. Üstün, M. C. (2008). Erzincan merkez ağzının ses bilgisi ve söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kafkas Üniversitesi.
78. Yastı, M. (2019). Derleme sözlüğünde geçen “saban” ile ilgili kelimeler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (47), 23-40.
79. Yaşar, A. (2016). Karakoyunlu ilçesi ağzı (Iğdır ili) söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Doğu Akdeniz Üniversitesi.
80. Yaşurgan, N. (2019). Bitlis merkez ağzı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Adıyaman Üniversitesi.
81. Yıldırım, T. & Çiftçi, M. (2012). Dîvânü Lugâti’t-Türk’te yer alan alet- eşya adları. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(2), 1229-1249.