USAGE OF TURQUOISE COLOR IN TURKISH AND NATIVE AMERICAN CULTURE

Öz

The color of turquoise, which is identified with Turkish culture and art, has taken part in literature as Turkish color with using in many Turkish communities from Central Asia to the present, in the Seljuk and Ottoman period. The turquoise color, which is generally used in architectural structures, mosques, tiles, ceramics and items using daily was used as turquoise blue in the Ottoman period. In order to search the signs and similarities of Turkish culture and art in different continents, field and literature research was conducted on different dates. I t has been determined that the turquoise color has been used in patterns, motifs, symbols, clothes, accessories and jewellery in many objects examined in the National Museum of the American where Indian culture is located (National Museum of the American ındian). This research was conducted to determine whether this color known as Turkish color in the literature has a relation with Turkish culture and art in another continent that doesn’t have a border. Related to the subject, field research examining Native Amrican culture and art was conducted in 2015 by visiting the regions of Arizona, New Mexico, Colorado, Utah, Chinle, Gallup, Hubel, Santa Fe, Shiprock, Ganado, Albuquerque in North America, which are located on the American continent. Altough the color turquoise has been used in different places and in different shapes in Turkish art and Native American culture, it has been revealed that there is a paralellism in the meaning it imposes.Both communities have made turquoise a part of their culture. They consecrated the turquoise color by attrubiting mythlogical meanings. Turquoise is one of the important colors that has many meanings for Native Americans.The color of turquoisehas always been believed to represent prestige and power among Native Americans. Turquoise color and stones are very common in this community that is one of the important indigenous tribes of the United States, known as the Navajo tribe. During the research; in the source researches on Native American rugs, clothes, bead shoes called loafers, bags and jewellery, it has been understood that the American Indians, who live in the area called reservation area, which is the largest settlement in North America, frequently use turquoise color and it has been appeared that turqoise Stone has been used in decoration of many objects and turquoise color beads have been preferred especially in the decoration of shoe and daily used objects.It is understood that turquoise is also consecrated as a color in both Turkish and Native American culture and art. The reason why the Indian communities use turquoise and its color frequently is that one of the mineral deposits where turquoise stone is extracted in the world being in this region. Altough it is desired to investigate how this color, which took its place in the literature as a Turkish color at the beginning of the research, went to the USA continent and why it was used, the result can be explained by the fact that there are many turquoise Stone mineral deposits there. This similarity that is only seen as a color similarity between cultures can be explained by the mystical meaning of this color in both cultures.

Anahtar Kelimeler

• Turquoise
• Turquois
• Native American
• Turkish Culture
• Color

TÜRK VE KIZILDERİLİ KÜLTÜRÜNDE TURKUAZ RENK KULLANIMI

Öz

Türk kültür ve sanatının izlerini, benzerliklerini farklı kıtalarda araştırmak amacı ile; farklı tarihlerde alan ve literatür araştırmaları yapılmıştır. Kızılderili kültürünün yer aldığı Amerikan Ulusal Yerli Müzesinde (“NationalMuseum of theAmericanIndian”) incelenen birçok objede; desen, motif, sembol, simgeler, kıyafetler, aksesuarlar ve takılarda turkuaz renginin kullanıldığı tespit edilmiştir. Sınır komşusu olmayan başka bir kıtada, literatürde Türk rengi olarak bilinen bu rengin, Türk kültür ve sanatıyla bağlantısı olup olmadığının tespiti için bu araştırma yapılmıştır.Konuyla ilintili olarak 2015 yılında Amerika kıtasında yer alan Kuzey Amerika’da Arizona, New Mexico, Colorado, Utah, Chinle, Gallup, Hubel, Santa Fe, Shiprock, Ganado ve Albuquerque bölgelerine gidilerek, Kızılderili kültür ve sanatının incelendiği saha araştırması yapılmıştır.Turkuaz renk; Türk sanatında ve Kızılderili kültüründe farklı yerlerde, farklı şekillerde kullanılmış olsa da yükledikleri manada bir paralellik olduğu kanısına varılmıştır. İki toplum da turkuaz rengini kültürlerinin bir parçası yapmıştır. Turkuaz rengine mitolojik anlamlar yükleyerek kutsallaştırmışlardır.Amerika yerlileri için de turkuaz, birçok anlam yüklenen önemli renklerden biridir. Turkuaz renginin, Kızılderililer arasında her zaman prestiji ve gücü temsil ettiğine inanılmaktadır. Navajo kabilesi olarak bilinen Amerika Birleşik Devletleri’nin önemli yerli kabilelerinden biri olan bu toplulukta, turkuaz rengi ve taşları çok yaygındır.Yapılan kaynak araştırmalarında da Kuzey Amerika’daki en büyük Kızılderili yerleşim alanı olan ve rezervasyon alanı olarak adlandırılan bölgede bulunan Amerikan Kızılderililerinin, turkuaz rengini sıklıkla kullandıkları anlaşılmıştır. Araştırma esnasında; Kızılderili kilimlerinde, kıyafetlerinde, mokasen denilen boncuk ayakkabılarda, çantalarda, takılarda ve birçok objenin süslemesinde turkuaz taşının kullanıldığı, turkuaz renkli boncukların da özellikle ayakkabı vb. günlük kullanım eşyalarının süslemelerinde tercih edildiği görülmektedir. Hem Türk, hem de Kızılderili kültür ve sanatında turkuazın, renk olarak da kutsallaştırıldığı anlaşılmaktadır. Kızılderili topluluklarını turkuaz taşını ve rengini sıkça kullanmasının sebebi ise turkuaz taşının dünyadaki çıkarıldığı maden yataklarından bir tanesinin de bu bölgede olmasıdır. Araştırma başlangıcında, Türk rengi olarak literatürde yerini alan bu rengin, ABD kıtasına nasıl gittiği ve niçin kullanıldığı araştırılmak istense de, çıkan sonuç; orada turkuaz taşı maden yataklarının çok olması ile açıklanabilir. Sadece kültürler arasında renksel bir benzerlik gibi görülen bu benzerliğin, iki kültürde de bu renge mistik anlam yüklenmesi şeklinde açıklamak mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• Turkuaz
• firuze
• Kızılderili
• Türk kültürü
• renk

Kaynakça

1. Ağakay, M. A. (1982). Türkçe Sözlük (Vol. 6. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Akgül, A. (2016). Osmanlı-Türk Romanında İstanbul Tasvirleri ve Perspektif Kullanımı. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi.
3. Aslanapa, O. (1989). Türk Sanatı. :Remzi Kitabevi.
4. Ball, S. H. (1941). The mining of gems and ornamental stones by American Indians. In Bureau of American Ethnology Bulletin (Cilt. 128, ss. 1-77).
5. Başkan, S. (2014). Timurlu Mimarlığında Çini Süsleme Hakkında Bir Değerlendirme. Journal of Turkish Studies Dergisi, 9/16(Özel Sayı), 77-95. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7425
6. Cangül, C. (2014). Rüstem Paşa Camii Son Cemaat Yeri Çinileri. Erişim Tarihi: 15 Eylül 2022, Erişim Adresi: https://www.canercangul.com/14699/rustem-pasa-camii-son-cemaat-yeri-cinileri/
7. Curtis, E. S. (2006). The North American Indian. Erişim Tarihi: 10 Eylül 2022, Erişim Adresi: https://www.gutenberg.org/files/19449/19449-pdf.pdf
8. Çoruhlu, Y. (2002). Türk Mitolojisinin Ana Hatları (Vol. 1. Baskı). Kabalcı Yayınevi.

9. Çötelioğlu, A. (t.y.). Osmanlı Padişahları. Erişim Tarihi: 13 Eylül 2022, Erişim Adresi: https://1001istanbul.com/topkapi-sarayinda-gunluk-yasam-ii/
10. Danchevskaya, O. (2014). Turquoise in the Life of American Indians [Bildiri]. 18. Amerikan Yerlileri Sempozyumu, Durant, Oklahoma. https://www.se.edu/native-american/wp-content/uploads/sites/49/2019/09/NAS-2009-Proceedings-Danchevskaya.pdf
11. Devellioğlu, F. (1978). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Vol. 3. Baskı, 321). Doğuş Matbaası.
12. Diker, S. A. (2019). Has Oda ve Teşkilatı [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].
13. Eraslan, K. (2015). Renklerin Kişi ve Toplum Hayatındaki Yeri ve Önemi (Publication Number 396904) [Yüksek Lisans Tezi, Ondokuzmayıs Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi Veri Tabanı.
14. Erdoes, R., & Ortiz, A. (1984). American Indian Myths and Legends. Pantheon Books.
15. Eroğlu, M. A. (2015). [Fotoğraf Çekimi]. Powwow Festivali, Albuquerque, Amerika Birleşik Devletleri.
16. Esin, E. (1978). İslamiyetten Önceki Türk Kültür ve Tarihi Ve İslama Giriş. Edebiyat Fakültesi Matbaası.
17. Ethem, M. Y. (1990). A'dan Z'ye Kıymetli ve Yarı Kıymetli Taşlar (Süs Taşları) (Vol. 2. Baskı). Mars Matbaası.
18. Genç, R. (1997). Türk İnanışları ile Millî Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil. Erdem Dergisi, 27. (Özel Sayı), 1075-1110. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44394/549425
19. İrepoğlu, G. (2019). Turkuaz Gökyüzünün ve Yeryüzünün Mirası.
20. Kafesoğlu, İ. (1997). Türk Milli Kültürü (Vol. 16. Baskı). Ötüken Neşriyat.
21. Khodjoeva, S. (2020). Bursa – XIV.-XV. Yüzyıl Osmanlı ve Timurlu çinilerinin Karşılaştırılması (Publication Number 656620) [Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi Veri Tabanı.
22. Kırbıyık, M. (2007). Bazı XVI. Yüzyıl Divanlarında Kıymetli Taşlar. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 0(18), 61-75. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sefad/issue/16475/171974
23. Kırtay, K. K. (2020). Selçuklular’a ait nadide bir teknik minai: II. Kılıç Arslan Köşkü örnekleri. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 7(50), 340-347. https://doi.org/10.18069/firatsbed.589481
24. Koloğlu, D. (2013). Günümüz Sanatında Renk ve Işığın Dramatik Etkileşimi (Publication Number 332763) [Yüksek Lisans Tezi, Işık Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi Veri Tabanı.
25. Kononov, A. N. (2015). Türk Lehçelerinde Renk Adlarının Semantiği. Gazi Türkiyat Dergisi 17(Özel Sayı), 185-204. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziturkiyat/issue/64963/998228
26. Kumar, V. (2016). Study on Turquoise and Bright Sky-Blue Appearing Freshwater Bodies. International Journal of Geology, Earth & Environmental Sciences, 6, 119-128. https://doi.org/10.5281/zenodo.801953
27. Kütük, A. (2014). İslam/Türk Devlet Ve Toplum Geleneğinde Renkler Ve Anlamları. Journal of Turkology, 24(2 (Özel Sayı)), 133-170. https://doi.org/10.18345/tm.79780
28. Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
29. Ögel, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş Türklerde Köy Ve Şehir Hayatı (Göktürklerden Osmanlılara) (Vol. 4. Baskı). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Öney, G. (1987). İslam Mimarisinde Çini. Ada Yayınları.
31. Parla, C. (2010). Kemah Mengücek Gazi Kümbeti’ne İkonografik Yaklaşım. Erdem Dergisi, 58(Özel Sayı), 269-290. https://doi.org/10.32704/erdem.2010.58.269
32. Rall, D. G. (2008). Background Information on the Navajo. A Collection of Curricula for the STARLAB.
33. Slowman, C. (2015, 10 Şubat). Candace Slowman ile söyleşi [Interview]. Chinle, Amerika
34. The Stone and Its Meaning. (t.y.). Erişim Tarihi: 14 Eylül 2021, Erişim Adresi: https://www.indianartsandculture.org/whatsnew/&releaseID=292
35. Tanrısal, M. (2008). Sihirli Taş Turkuaz ve Zuni Kızılderilileri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 9(Özel Sayı), 543-553. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkiyat/issue/16674/521956
36. Yetkin, Ş. (1972). Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. İstanbul Edebiyat Fakültesi Matbaası.