KİM VE NEDEN ROL MODEL ALINIYOR? İLKOKUL DÖRDÜNCÜ SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ROL MODEL TERCİHLERİ VE GEREKÇELERİ

Öz

Günümüzde dijitalleşme ve kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması, çocukların sosyalleşme süreçlerini ve rol model tercihlerini köklü bir biçimde dönüştürmektedir. Bu araştırma, ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin rol model tercihlerini ve bu tercihlerin altında yatan motivasyonel nedenlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel betimsel araştırma deseniyle yürütülen araştırmanın çalışma grubunu, Van ilinde kolay ulaşılabilir örnekleme tekniğiyle belirlenen 502 ilkokul dördüncü sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Araştırma verileri nitel bir anket olan “Rol Model Tercihleri Anketi – Öğrenci Formu” aracılığıyla toplanmış ve betimsel analiz yaklaşımıyla çözümlenmiştir. Araştırma bulguları, öğrencilerin büyük çoğunluğunun ünlüleri (%48.2) rol model aldığını, bunu sırasıyla akranların (%13,9) ve aile bireylerinin (%13,7) izlediğini ortaya koymuştur. Ünlüler alt kategorisinde ise dijital içerik üreticilerinin (YouTuber, %39,3) ve sporcuların (%31,8) belirgin bir üstünlüğe sahip olduğu tespit edilmiştir. Öğrencilerin bu popüler figürleri seçme nedenleri incelendiğinde; başarı (%28,4) ve davranış özellikleri (%22,2) en temel belirleyiciler olarak öne çıkarken, bunu fiziksel ve sosyal özellikler (%17,5) takip etmektedir. Sonuç olarak, çocukların kimlik inşasında ve rol model arayışında geleneksel otorite figürlerinden (aile, öğretmen) dijital platformların popüler öznelerine doğru ciddi bir eksen kayması yaşandığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, bölgesel farklılıklar, aile içi iletişimin niteliği, artan ekran süreleri ve değerler eğitimi bağlamında tartışılarak öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Rol model
• Rol model tercihleri
• İlkokul öğrencileri
• Dijital içerik üreticileri

WHO IS CHOSEN AS A ROLE MODEL AND WHY? ROLE MODEL PREFERENCES AND REASONS AMONG FOURTH-GRADE ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS

Öz

Today, digitalization and the widespread use of mass media are fundamentally transforming children’s socialization processes and their choices of role models. This study aims to examine the role model preferences of fourth-grade elementary school students and the underlying motivational reasons for these preferences. Conducted using a qualitative descriptive research design, the study’s sample consists of 502 fourth-grade elementary school students identified through convenience sampling in the province of Van. Research data were collected via the “Role Model Preferences Questionnaire – Student Form,” a qualitative survey, and analyzed using a descriptive approach. The research findings revealed that the vast majority of students (48.2%) choose celebrities as role models, followed by peers (13.9%) and family members (13.7%). Within the “celebrities” subcategory, it was found that digital content creators (YouTubers, 39.3%) and athletes (31.2%) held a clear lead. When examining the reasons students choose these popular figures, success (28.4%) and behavioral traits (22.2%) emerged as the primary determinants, followed by physical and social characteristics (17.5%). In conclusion, a significant shift has been observed in children’s identity formation and search for role models, moving away from traditional authority figures (family, teachers) toward popular figures on digital platforms. The findings were discussed in the context of regional differences, the quality of family communication, increasing screen time, and values education, and recommendations were presented.

Anahtar Kelimeler

• Role models
• Role model preferences
• Elementary school students
• Digital content creators

Kaynakça

1. Ağdemir, S. (1991). Aile ve eğitim. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 1(1). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/198056
2. Alkan, F., & Candemir, M. L. (2025). Sosyal Medyada Benliğin Sunumu Bağlamında Çocuk Youtuber'lar Üzerine Bir Analiz. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(2), 135–150. https://doi.org/10.53586/susbid.1705478
3. Anderson, K. J., & Cavallaro, D. (2002). Parents or pop culture? Children's heroes and role models. Childhood Education, 78(3), 161-168. https://doi.org/10.1080/00094056.2002.10522728
4. Aslan, A. K. (2001). Eğitimin toplumsal temelleri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(5), 16–30. https://dergipark.org.tr/en/pub/baunsobed/article/652123?issue_id=50351
5. Avcu, K. M., & Çelik, Ö. Ç. (2022). Sosyal bilgiler dersinde tarihî şahsiyetlerin rolüne ilişkin öğretmen görüşleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(1), 97–110. https://doi.org/10.18069/firatsbed.960843
6. Aydın, A. (2003). Gelişim ve öğrenme psikolojisi. Alfa Yayınları.
7. Bandura, A. (1977). Social learning theory. Englewood Cliffs: Prentice Hall.
8. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action. Englewood Cliffs.

9. Bashir, S., Bajwa, M., & Rana, S. (2014). Teacher as a role model and its impact on the life of female students. International Journal of Research-Granthaalayah, 1(1), 9–20. https://doi.org/10.29121/granthaalayah.v1.i1.2014.3081
10. Bayırlı, H. (2022). Hayat bilgisi dersinde rol model katılımlı etkinliklerin öğrencilerin başarısına, tutumlarına, öz düzenleme becerilerine ve rol model algısına etkisi [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi].
11. Bayırlı, H., & Köksal, H. (2025). Hayat bilgisi dersinde rol model katılımlı etkinliklerin öğrencilerin başarısına, tutumlarına ve öz düzenleme becerilerine etkisi. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 66, 3571–3599. https://doi.org/10.53444/deubefd.1484136
12. Bayırlı, H., & Köksal, H. (2026). Youtubers and TikTokers as role models: Children's preferences and underlying motivations. Media International Australia, 199(1), 199–216. https://doi.org/10.1177/1329878X261436063
13. Bilecik, S. (2017). Anne baba tutumlarının bireylerin din algısına etkisi. Değerler Eğitimi Dergisi, 15(33), 7–38.
14. Bilis, A. E. (2012). Dini yönelimli Türk televizyon dizilerinde oksidentalist söylem ve toplumsal rol modellerin temsili, [Doktora tezi, Ege Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
15. Bilis, P. Ö. (2014). Rol modelleri ve toplumsal değerler açısından “Uçaklar” adlı animasyon filmi üzerine bir inceleme. Selçuk İletişim, 8(3), 201–227. https://doi.org/10.18094/si.51086
16. Biskup, C., & Pfister, G. (1999). I would like to be like her/him: Are athletes role-models for boys and girls? European Physical Education Review, 5(3), 199–218. https://doi.org/10.1177/1356336X990053003
17. Blake, J. (1981). Family size and the quality of children. Demography, 18(4), 421–442. https://doi.org/10.2307/2060941
18. Braun, V., Clarke, V., Boulton, E., Davey, L., & McEvoy, C. (2021). The online survey as a qualitative research tool. International Journal of Social Research Methodology, 24(6), 641–654. https://doi.org/10.1080/13645579.2020.1805550
19. Bricheno, P., & Thornton, M. (2007). Role model, hero or champion? Children's views concerning role models. Educational Research, 49(4), 383–396. https://doi.org/10.1080/00131880701717230
20. Bulut, S. S. (2024). İlkokul öğrencilerinde sosyal-duygusal ve ahlaki gelişim ile ilgili bir inceleme. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 13(3), 1113–1128. https://doi.org/10.7884/teke.1517783
21. Calp, Ş., Karaman, E. R., & Çavuşoğlu, F. (2018). İlkokulda akran ilişkileri: Farklı başarı düzeyindeki dördüncü sınıf öğrencileri arkadaş özerklik desteği hissediyor mu. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 8(1), 237–265. doi: 10.23863/kalem.2018.102
22. Ceran, D. (2015). Çocuklara rol model olması bakımından Millî Mücadele kahramanları ve edebî eserlere yansıması: “Kurtuluşun Kahramanları” kitap dizisi örneği. Tarih Okulu Dergisi, 24, 135–157. http://dx.doi.org/10.14225/Joh785
23. Çimen, L. K. (2019). Eğitim fakültesi öğrencilerinin rol model tercihleri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 88–110. https://doi.org/10.33206/mjss.458872
24. de Run, E. C., Butt, M., & Nee, C. Y. (2010). The influence of role models on young adults purchase. Jurnal Kemanusiaan, 8(1), 70–81.
25. Demir, E., & Köse, M. (2016). Öğretmenlerin rol modelliği hakkında öğretmen görüşleri. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 38–57.
26. Demirbaş, M., & Yağbasan, R. (2005). Sosyal öğrenme teorisine dayalı öğretim etkinliklerinin, öğrencilerin bilimsel tutumlarının kalıcılığına olan etkisinin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 363–382.
27. Demircioğlu, İ. H., & Tokdemir, M. A. (2008). Değerlerin oluşturulma sürecinde tarih eğitimi: Amaç, işlev ve içerik. Değerler Eğitimi Dergisi, 6(15), 69–88. Ergen, Y. (2019). Popüler kültürün popüler rol modelleri YouTuberlar: İlköğretim çağındaki özel okul öğrencileri üzerine bir araştırma. İnsan ve Toplum, 9(1), 117–154.
28. Ertör, E. (2022). Evde Baba Katılımlı Öz düzenleme Programı'nın 48-72 aylık çocukların öz düzenleme becerilerine ve baba katılımına etkisi [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi].
29. Eskiler, E., & Küçükibiş, H. F. (2019). Öğrencilerin ders seçim kararlarında rol modelleri ve pozitif sözlü iletişimin etkileri. Eğitim ve Bilim, 44(200), 253–268. https://doi.org/10.15390/EB.2019.8143
30. Faiz, M., & Avcı, E. K. (2019). Tarihi kahramanların değerler eğitiminde rol model olarak kullanılmasına ilişkin ortaokul öğrencilerinin algıları. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 694–724. http://dx.doi.org/10.23891/efdyyu.2019.138
31. Fitri, E., Araminta, N., & Sitorus, M. (2025). The role of parents as role models in children’s moral education. Absorbent Mind, Jurnal of Psychology and Child Development, 5, 14–24. https://doi.org/10.37680/absorbent_mind.v5i1.6671
32. Gartzia, L., Morgenroth, T., Ryan, M. K., & Peters, K. (2021). Testing the motivational effects of attainable role models: Field and experimental evidence. Journal of Theoretical Social Psychology, 5(4), 591–602. https://doi.org/10.1002/jts5.121
33. Gülay, H. (2009). Okul öncesi dönemde akran ilişkiler. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(22), 82–93.
34. Güney, Z. (2020). Çocukların sosyal medya kullanımı üzerine bir araştırma. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 188–199. https://doi.org/10.36362/gumus.665536
35. Güngör, Ö. (2015). Akran Gruplarının Amerikalı Türk Gençlerinin Dini Sosyalleşmelerine Etkileri (12-15 Yaş). Değerler Eğitimi Dergisi, 13(30), 213–249.
36. Hamlen, K. R., & Imbesi, K. J. (2019). Role models in the media: A content analysis of preschool television programs in the U.S. Journal of Children and Media, 14(3), 302–323. https://doi.org/10.1080/17482798.2019.1689369
37. Hoffman, M. L. (1996). Empathy and moral development. The annual report of educational psychology in Japan, 35, 157–162.
38. Hurd, N. M., Wittrup, A., & Zimmerman, M. A. (2011). Role models in adolescent development. Encyclopedia of Adolescence, New York, Springer, 2399–2404.
39. Ivaldi, A., & O'Neill, S. A. (2008). Adolescents' musical role models: Whom do they admire and why? Psychology of Music, 36(4), 395–415. https://doi.org/10.1177/0305735607086045
40. Kamal, T., Tariq, M., Ishtiaq, M., Nawab, K., & Idrees, M. (2015). An investigation into the negative impacts of social media on academic performance of youth. New Media and Mass Communication, 34, 50–56.
41. Karaboğa, M. T. (2019). Lise öğrencilerinin rol model tercihlerine ilişkin bir çalışma. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(2), 363–391. DOI: 10.17860/mersinefd.537859
42. Karaca, M. (2020). Ortaokul öğrencilerinin rol model alma algıları ile fen bilimlerine yönelik öz düzenlemeleri arasındaki ilişki [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
43. Kartal, H. (2007). The effect of mother-child education program which is one of the early childhood education programs on cognitive development of six age children. Elementary Education Online, 6(2), 234–248.
44. Kearney, M. S., & Levine, P. B. (2020). Role models, mentors, and media influences. The Future of Children, 30(1), 83–106.
45. Kılınç, F., & Kırık, A. M. (2024). YouTube’un çocukların davranış değişimlerine etkisi anketi: Türkçeye uyarlama, güvenilirlik ve geçerlilik çalışması. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of Marmara Social Research, 22, 15–40. https://doi.org/10.58793/marusad.1529250
46. Kırık, A. M. (2014). Aile ve çocuk ilişkisinde internetin yeri: Nitel bir araştırma. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 337–347.
47. Kohlberg, L. (1981). The philosophy of moral development: Moral stages and the idea of justice. In Moral Education. Harper & Row
48. Korkmaz, İ. (2014). Sosyal öğrenme kuramı. B. Yeşilyaprak (Ed.), Gelişim ve öğrenme psikolojisi. Pegema Yayıncılık.
49. Küçükibiş, H. F. (2016). Rol model alma davranışlarının ve fiziksel aktivite tutumlarının ders seçimleri üzerine etkisi [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
50. Lewis, R. (2020). “This is what the news won’t show you”: YouTube creators and the reactionary politics of micro-celebrity. Television & New Media, 21(2), 201–217. https://doi.org/10.1177/1527476419879919
51. Livingstone, S., & Third, A. (2017). Children and young people’s rights in the digital age: An emerging agenda. New media & society, 19(5), 657–670. https://doi.org/10.1177/1461444816686318
52. Lockwood, P., & Kunda, Z. (1997). Superstars and me: Predicting the impact of role models on the self. Journal of personality and social psychology, 73(1), 91. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.1.91
53. Lumpkin, A. (2008). Teachers as role models teaching character and moral virtues. Journal of Physical Education, Recreation & Dance, 79(2), 45–50. https://doi.org/10.1080/07303084.2008.10598134
54. Martínez, C., & Olsson, T. (2019). Making sense of YouTubers: how Swedish children construct and negotiate the YouTuber Misslisibell as a girl celebrity. Journal of Children and Media, 13(1), 36–52. https://doi.org/10.1080/17482798.2018.1517656
55. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J., (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
56. Misiak, M., Urbanek, A., Frackowiak, T., & Sorokowski, P. (2025). Who wants to be a YouTuber? Personality traits predict the desire to become a social media influencer. Telematics and Informatics, 98, 102248.
57. Özmen, S. (2016). Çocuk hikâyelerindeki kahramanların çocuklara rol-model olma durumları [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
58. Özsoy, E., & Yıldız, G. (2013). Kişilik kavramının örgütler açısından önemi: Bir literatür taraması. İşletme Bilimi Dergisi, 1(2), 1–12.
59. Polat, R. (2012). 12-14 yaş grubu öğrencilerinin kahraman algılarının incelenmesi: Sincan ilçesi örneği, [Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
60. Rideout, V., Peebles, A., Mann, S., & Robb, M. B. (2022). The Common Sense Census: Media Use by Tweens and Teens. Common Sense.
61. Sakız, G. (2020). Özdüzenleme ve özdüzenlemeli öğrenme: Kuramsal bakış. G. Sakız (Ed.), Özdüzenleme: öğrenmeden öğretime özdüzenleme davranışlarının gelişimi, stratejiler ve öneriler içinde (s.1–27). Nobel.
62. Sandelowski, M. (2000). Whatever happened to qualitative description?. Research in nursing & health, 23(4), 334-340. https://doi.org/10.1002/1098-240X(200008)23:4<334::AID-NUR9>3.0.CO;2-G
63. Schunk, D. H. (1987). Peer models and children’s behavioral change. Review of educational research, 57(2), 149–174. https://doi.org/10.3102/00346543057002149
64. Selman, H. (2022). Ergenlerde öz-yeterliğin yordanmasında öğrenciliğe dönük tutum ile akran ilişkilerinin rolü [Yüksek lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ Senemoğlu, N. (2005). Gelişim, öğrenme ve öğretim. Gazi Kitabevi.
65. Siddiqui, S., & Singh, T. (2016). Social media: Its impact with positive and negative aspects. International Journal of Computer Applications Technology and Research, 5(2), 71–75. doi.org/10.7753/IJCATR0502.1006
66. Stein, J.-P., Linda Breves, P., & Anders, N. (2022). Parasocial interactions with real and virtual influencers: The role of perceived similarity and human-likeness. New Media & Society, 26(6), 3433–3453. https://doi.org/10.1177/14614448221102900
67. Tonga, D. (2014). A qualitative study on the prospective social studies teachers' role-model preferences. Online Submission, 6(1), 94–101. DOI: 10.7813/2075-4124.2014/6-1/B.14
68. Topkaya, N. (2024). Sosyal bilgiler programında yer alan değerler bağlamında okul öncesi öğrencilerinin gözünden çizgi filmler [Yüksek lisans tezi, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
69. Tosun, Y., & Kozikoğlu, İ. (2023). İlkokulda değerler eğitimini zorlaştıran faktörler ölçeği: geçerlik ve güvenirlik çalışması. Değerler Eğitimi Dergisi, 21(46), 377–397.
70. Türk Dil Kurumu, (2025). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim: https://sozluk.gov.tr/
71. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). İstatistiklerle çocuk, 2024. Erişim: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2024
72. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Çocuklarda bilişim teknolojileri kullanım araştırması. Ankara: TÜİK. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53638
73. Westenberg, W. M. (2016). The influence of YouTubers on teenagers: A descriptive research about the role YouTubers play in the life of their teenage viewers [Master Thesis]. University of Twente.
74. Yapıcı, Ş., & Yapıcı, M. (2010). Eğitim Psikolojisi. Anı Yayıncılık.
75. Yancey, A. K., Siegel, J. M., & McDaniel, K. L. (2002). Role models, ethnic identity, and health-risk behaviors in urban adolescents. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 156(1), 55–61.
76. Yazıcı, S., & Aslan, M. (2011). Değerler eğitiminde kahramanlardan yararlanma: Sosyal bilgiler ders kitapları ile öğretmen adaylarının kahraman tercihlerinin karşılaştırılması üzerine bir çalışma. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(4), 2173–2188.
77. Yener, F. Ö. (2011). Sorunlu öğrenci davranışlarının çözümünde yönetici ve öğretmenlerin rol model davranışlarının önemi [Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
78. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.