An Outlook on The Concept of Personality in The Context of ‘Five Factor Personality Theory’

Öz

In psychology, personality is one of the most extensive concepts. Personality has been defıned by many theorists. Therefore, personality hasn ’t an exact defınition by which theorists agree on. Each theory and theorist has tried to identify different perspectives of personality. The reason for this matter results from its being a versatile and complex issue and also it ’s reminiscent of a number of features regarding human behaviors. Psychologists regard and define personality as a unique and a set of behaviors of the individual. In this context, psychology is concerned with human unique behaviors, emotions and way of thinking. Although there are many personality traits observed in individuals, Five Factor Model of personality (Big Five), coming out after researches, has been a very useful classification and has brought a new perspective to the concept of personality. The core of entity takes shape in the very fırst years of life. After the age of 6, the main lines of age appear, but its final shape rises by the end of the youth era. In the formation of personality, the most important environmental factor is family. Love, warmth and intimacy shown to the baby and satisfying his physical and psychological needs in the first years of life have a significant impact in winning his sense of basic trust. Personality develops as a result of individual’s continuous effort for interaction, and effort to adopt to environment. From the moment of birth, genetic and environmental influences are intertwined in the formation of personality. Various factors such as heredity, family life, living conditions out of family, expectations of society, learned abilities have importance in the formation of personality which is constantly under the influence of internal and external stimuli.

In this study, the concept of personality based on the Five Factor Theory of Personality has been examined in developmental context. Literature review has been conducted for this purpose.

Anahtar Kelimeler

• Personality,neuroticism,self-esteem,inheritance,development

BEŞ FAKTÖR KİŞİLİK KURAMI BAĞLAMINDA KİŞİLİK KAVRAMINA GENEL BİR BAKIŞ

Öz

Psikolojide kişilik, kapsamı en geniş kavramlardan birisidir. Kişiliğin, çok sayıda kuramcı tarafından tanımı yapılmıştır. Bu yüzden, kişilik kelimesinin bütün kuramcıların ve teorisyenlerin üzerinde anlaştığı bir tanımlanması yoktur. Her kuram ve her teorisyen kişiliği farklı bakış açılarıyla tanımlamaya çalışmıştır. Bu durumun nedeni, kişilik kavramının, çok yönlü ve karmaşık bir kavram olması ve insan davranışlarıyla ilgili çok sayıda özelliği çağrıştırmasıdır. Ruhbilimciler, kişiliği; bireyin kendine özgü ve ayrıca davranışlarının bütünü olarak görürler ve tanımlarlar. Bu bağlamda, kişilik piskolojisi, insanların kendilerine özgü davranış, duygu ve düşünce biçimleriyle ilgilenir. Bireylerde gözlemlenen birçok kişilik özelliği olmasına rağmen araştırmalar sonucu bulunan Beş Faktör Kişilik Modeli (Büyük Beşli) oldukça yararlı bir sınıflama olmuş ve kişilik kavramına yeni bir bakış açısı getirmiştir. Kişiliğin çekirdekleri yaşamın ilk yıllarında atılır. 6. yaştan sonra ana çizgileri belirir, ancak son biçimini alması gençlik çağının sonuna doğru olur. Kişiliğin biçimlenmesinde en önemli çevresel etken ailedir. Aile içinde yaşamın ilk yıllarında bebeğe gösterilecek sevgi, sıcaklık ve yakınlık, fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarının karşılanması onun temel güven duygusunu kazanmasında önemli etkiye sahiptir. Kişilik bireyin çevresiyle sürekli etkileşimi ve uyum çabası sonucu oluşur. Kişiliğin oluşumunda genetik ve çevresel etkiler doğum anından itibaren iç içe geçerler. Devamlı olarak içten ve dıştan gelen uyarıcıların etkisi altında olan kişiliğin oluşmasında kalıtım, aile yaşamı, aile dışındaki yaşam koşulları, toplumun beklentileri ve öğrenilmiş özellikler gibi çok çesitli etkenler rol oynamaktadır.

Bu çalışmada, Beş Faktör Kişilik Modeli’ne göre kişilik kavramı gelişimsel bağlamda ele alınarak incelenmiştir. Bu amaçla literatür taraması yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• kişilik,nevrotiklik,benlik saygısı,kalıtım,gelişim

Kaynakça

1. Adler, Alfred (1996). Psikolojik Aktivite: Üstünlük ve Toplumsal İlgi. (Çeviren: Belkıs Çorakçı). (3.Baskı). İstanbul: Say Yayın Dağıtım.
2. Akın, Ahmet & Çetin, Bayram (2007). Depresyon, Anksiyete Stres Ölçeği (DASÖ): Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 7 (1), 241-268
3. Akman, Yasemin & Münire, Erden (1998). Gelişim ve Öğrenme (12.Baskı). Ankara: Arkadaş Yayınevi.
4. Aktaş, Aylin (2006). Farklı Kültürlerdeki Yöneticilerin Kişilik Özelliklerine Dayanarak Liderlik Anlayışlarının Belirlenmesi: Türk ve Amerikan Otel YöneticilerininKarşılaştırmalı Analizi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
5. Atkinson L. Rıta, R., Atkinson, Richard C., Smıth, Edward, E. & Hoeksama, Susan, N. (2002). Psikolojiye Giriş. (2.Baskı). İstanbul: Arkadaş Yayınları.
6. Bacanlı, Hasan, Tahsin, İlhan & Sevda Aslan (2009). Beş Faktör Kuramına Dayalı Kişilik Ölçeğinin Geliştirilmesi: Sıfatlara Dayalı Kişilik Testi (SDKT). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 70 (2), 261-279.
7. Bock, Philip, K. (2001). İnsan Davranışlarının Kültürel Temelleri. Psikolojik Antropoloji. (Çeviren: N.Serpil Altuntek). (1.Baskı). Ankara: İmge Kitabevi.
8. Burger, Jerry M. (2006). Kişilik. (Çeviren: İnan Deniz, E. Sarıoğlu). (1.Baskı). İstanbul: Kaktüs Yayınaları.

9. Cüceoğlu, Doğan (1991). İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
10. Dede, Bahar (2009). Kişilik Özelliklerinin Örgütsel Vatandaşlık Davranışı Üzerinde Etkileri: Bankalar Örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
11. Deniz, M. Engin (1997). Üniversite Öğrencilerinin Cinsiyet ve Kültürel Farklara Dayalı Atılganlıkları Üzerinde Bir Atılganlık Eğitimi Denemesi. Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
12. Erdemir, Ferah (2000). Üniversite Öğrencilerinde Yalnızlık Düzeyi ve Bazı Sosyo- Demokratifık Etmenlerin Yaşam Doyumuyla İlişkisi. VI. Ulusal Psikoloji Kongresi. Koç Üniversitesi, 19 -22 Haziran, İstanbul.
13. Ersanlı, Kurtman (2005). Ben Olmak İstiyorum (4.Baskı). Eser Ofset, Samsun.
14. Eroğlu, Feyzullah (2004). Davranış Bilimleri. İstanbul: Beta Basım A.Ş.
15. Güleç, Cengiz (2006). Psikiyatrinin A-B-C’si. İstanbul: Say Yayınları.
16. Gençoğlu, Cem (2006). Üniversite Öğrencilerinin İyimserlik Düzeyleri İle Kişilik Özellikleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
17. Güney, Salih (2000). Davranış Bilimleri. (2.Baskı). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
18. İnanç, B.Yazgan & Yerlikaya, E. Ercüment (2009). Kişilik Kuramları (2. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
19. İstengel, A.Malkoç (2006). Okul Rehber Öğretmenlerinin Kişilik Özellikleri Ve İş Stresleri Arasındaki İlişki Düzeyinin İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Maramara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
20. Jersild T. Arthur (1978). Gençlik Psikolojisi. (Çev: İbrahim N. Özgür). İstanbul: Takılıoğlu Matbaacılık.
21. Jung, C. Gustav (2005). Kişiliğin Gelişimi. (Çev: Ahmet Aydoğan). Kişilik Oluşumu ve Sorunları. İstanbul: İz Yayıncılık.
22. Kasatura, İlkay (1998). Kişilik ve Özgüven. (1.Baskı). Ankara: Evrim Yayınevi.
23. Köknel, Özcan (1989). Davranış Bilimleri (Ruh Bilim). İstanbul: Bayrak Matbaası.
24. Kulaksızoğlu, Adnan (1999). Ergenlik Psikolojisi. (2.Baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi.
25. Kuzgun, Yıldız (1972). Ana-Baba Tutumlarının Bireyin Kendini Gerçekleştirme Düzeyine Etkisi. Yayınlanmış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
26. Kültür, Y. Ziya (2006). Ortaöğretim Kurumlarındaki Yöneticilerin Liderlik Stilleri ve Kişilik Özelliklerinin Karşılaştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
27. Mete, Cengiz (2006). İlköğretim Okullarında Çalışan Öğretmenlerin Kişilik Özellikleri İle İş Tatminleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi.
28. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yeditepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
29. Ortakale, M.Yalçın (2008). Akılcı Davranış Eğitimi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
30. Özgan, Aynur (2006). Meslek Lisesi Öğrencilerinin Mesleki Karar Verme Olgunluk Düzeyleri ile Bazı Kişilik Özelliklerininin İncelenmesi.
31. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmamara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
32. Özkalp, Enver, Arıcı Hüsnü, Bayraktar, Rüveyde, Aydın, Orhan, Erkal Buket & Uzunöz, Ali (2002). Davranış Bilimlerine Giriş. (Editör: Enver Özkalp). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakultesi Yayınları, Yayın No: 722.
33. Özgüven, İ. Ethem (1998). Psikolojik Testler. Ankara: PDREM Yayınları.
34. Özgüven, İ. Ethem (1992). Hacettepe Kişilik Envanteri El Kitabı. Ankara: Psikolojik Danışma Rehberlik ve Eğitim Merkezi Yayınları.
35. Özgün, M. Salih (2007). Okul Psikolojik Danışmanlarının Kişilik Özellikleri İle Mesleki Yetkinlik Belirtileri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi.
36. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
37. Öztürk, Orhan (1997). Ruh Sağlığı ve Bozuklukları. (7.Baskı). Ankara: Hekimler Yayın Birliği.
38. Senamoğlu, Nuray (2004). Gelişim Öğrenme Ve Öğretim. 9. Baskı. Ankara: Gazi Kitabevi.
39. Sevi, E. Sevinç (2009). Psikobiyolojik Kişilik Modeli ve Beş Faktör Kişilik Kuramı: Mizaç Ve Karekter Envanteri (TCI) İle Beş Faktör Kişilik Envanterinin (5FKE) Karşılaştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
40. Somer, Oya, Korkmaz, Mediha & Tatar, Arkun (2002). Beş Faktör Kişilik Envanteri ’nin Geliştirilmesi - I: Ölçek ve Alt Ölçeklerin Oluşturulması. Türk Psikoloji Dergisi, 17(49), 21-33.
41. Şahin, Cengiz (1999). Yurt Dışı Yaşantısı Geçiren Ve Geçirmeyen Anadolu Lisesi Öğrencilerinin Sosyal Beceri Düzeyleri. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
42. Şenyuva, H.Şenay (2007). Aydın İlinden Alınan Normal Bir Örneklemde Kişilik Bozukluklarının Yaygınlık Çalışması. (Psikiyatri Uzmanlık Tezi). Adnan Menderes Üniveristesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Aydın.
43. Şimşek, Şerif M., Akgemci, Tahir & Çelik, Adnan (2003). Davranış Bilimlerine Giriş ve Örgütlerde Davranış. (3.Baskı). Ankara. Yaşar Ofset Matbaacıcılık.
44. Tümkaya, Songül, Hamarta, Erdal, Engin, M. Deniz, Çelik, Metehan & Aybek, Birsel (2008). Duygusal Zeka Mizah Tarzı ve Yaşam Doyumu: Üniversite Öğretim Elemanları Üzerine Bir Araştırma. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3 (30), 1-15.
45. Üre, Ömer & Yılmaz, Hasan (1997). Rehberlik Ders Notu. Konya: Günay Ofset Mabaacılık Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Yanbastı, Gülgün (1990). Kişilik Kuramları. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
46. Yaşar, Vahdettin (2006). Farklı Liselerde Öğrenim Görmekte Olan 16-18 Yaş Grubundaki Öğrencilerin Denetim Odağı Düzeyleri İle Bazı Kişilik Özelliklerinin Karşılaştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
47. Yı, Jung-Soo (2003). Cross-Cultural Dıfferences In Decision -Making Styles: A study Of Collage Students In Five Countrıes. (Çeviren: Engin İdemen). An International Journal of Social Behavior and Personality, 31 (1): 35-48.
48. Yılmaz, Ali (1998). Lise Öğrencilerinin Benlik Tasarımları ve Kendini Açma Davranışları İle Demokratik Tutumları Arasındaki İlişki. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
49. Yurtsever, Hidayet (2009). Kişilik Özelliklerinin Stres Düzeyine Etkisi ve Stresle Başa Çıkma Yolları: Üniversite Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
50. Zel, U. Necdet (2001). Kişilik ve Liderlik. Ankara: Seçkin Yayıncılık.