OKUL MÜDÜRLERİNİN KAYIRMACI DAVRANIŞLARININ ÖĞRETMENLERİN ÖRGÜTSEL ADALET ALGILARI İLE MÜDÜRE GÜVENE ETKİSİ

Öz

Bu araştırmanın amacı, okul müdürlerinin kayırmacı davranışlarının öğretmenlerin örgütsel adalet algıları ile müdüre güvene etkisini belirlemektir. Bu araştırma da nitel araştırma desenlerinden olgubilim deseni kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini 2017-2018 eğitim-öğretim yılında Bingöl il Merkez sınırları içerisinde yer alan ilkokul, ortaokul ve liselerde görev yapan 134 okul müdürü ve 2022 öğretmen oluşturmaktadır. Bu araştırmada amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemi kullanılmış olup çalışma grubu 16 okul müdürü ve 68 öğretmenden oluşmaktadır. Araştırmanın nitel verileri yarı yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Araştırmanın analizinde betimsel analiz ve içerik analizi kullanılmıştır.

Okul müdürlerinin hangi konularda kayırmacı davranış sergilediklerine ilişkin öğretmen ve müdür görüşlerinin “Yasal konularda Esneklik” ve “Gelir Konuları” temaları altında yer aldığı görülmüştür. Okul müdürlerinin hangi sebeplerle kayırmacılık yaptığına ilişkin öğretmen görüşlerinin “Kronizm” “Patronaj” “Nepotizm” ve “Diğer Sebepler” temaları altında yer aldığı belirlenmiştir. Öğretmenlerin kayırmacı bir tutumla karşılaştıklarında ne hissettikleri ilişkin öğretmen görüşleri “Öğretmen Duyguları” ve “Öğretmen Tepkileri” temaları altında değerlendirilmiştir. Okul müdürlerinin kayırmacı davranışlarının öğretmenlerin örgütsel adalet algılarını nasıl etkileyeceğine ilişkin öğretmenlerin görüşleri “Olumsuz Etkiler” teması altında; müdür görüşleri ise “Adaletsizlik” teması altında değerlendirilmiştir. Okul müdürlerinin kayırmacı davranışlarının, öğretmenlerin müdürlerine olan güvenini nasıl etkileyeceğine ilişkin öğretmen görüşlerinin “Güvenim sarsılır” teması altında, müdür görüşlerinin ise “Güvensizlik” teması altında toplandığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kayırmacılık,Nepotizm,Kronizm,Patronaj,Örgütsel Adalet,Müdüre Güven.

THE EFFECT OF SCHOOL PRINCIPALS FAVOURITISM ON TEACHERS PERCEPTIONS OF ORGANIZATIONAL JUSTICE AND TRUST IN SCHOOL PRINCIPAL

Öz

The purpose of this study is to determine the effects of school principals' favouritism on teachers’ perceptions of organizational justice and trust in the school principal. Phenomenology which is one of the qualitative research designs was used in this study. The universe of the research consists of 2022 teachers and 134 school principals working in elementary schools, middle schools and high schools in Bingöl province within the academic year of 2017-2018. In this study, criterion sampling method which is one of the purposeful sampling methods was used, and the study group consists of 16 school principals and 68 teachers. Qualitative data of this study were collected by semi-structured interview form. Descriptive analysis and content analysis were used in the analysis of this study.

  It was seen that, the views of the teachers and the principals on which subjects the school principals behaved favouritism were included under the themes of "Legal Flexibility" and "Income Issues". It was determined that the views of the teachers on which reasons the school principals' favouritism were under the themes of "Cronyism", "Patronage", "Nepotism" and "Other Causes". The views of the teachers on how teachers feel when they meet with favouritism were evaluated under the themes of "Teacher Feelings" and "Teacher Responses". The views of the teachers on how the school principals' favouritisms affect teachers' perceptions of organizational justice were evaluated under the theme of "Negative Affects", and the views of the school principals were evaluated under the theme of "Injustice". It was seen that the views of the teachers on how school principals' favouritisms affect teachers' trust in their principals were collected under the theme of "My Confidence is Shaken", and the views of the school principals were collected under the theme of "No Confidence".

Anahtar Kelimeler

• Favouritism,Nepotism,Cronyism,Patronage,Organizational Justice,Trust in School Principal

Kaynakça

1. ABDALLA, F. H., Maghrabi, S., and Raggad, G. B. (1998). Assessing the perceptions of human resource managers toward nepotism: A cross‐cultural study. International Journal of Manpower, 19(8), 554- 570.AKALAN, A. (2006). Türk kamu hizmetinde iyi yönetim ve yolsuzlukla mücadele (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya.AKÖZER, M. (2003, Aralık). Kamuoyu gözüyle kamuda yolsuzluk. Görüş Dergisi, 14-23.AKTAN, C. C. (2001). Siyasal ahlak ve siyasal yozlaşma. C. C. Aktan içinde, Yolsuzlukla mücadele stratejileri (s. 51 – 69). Ankara: Hak – İş Yayınları.AKYÜREK, S. (2016, Nisan ). Türkiye’de iç grup yanlılığının toplumsal adalete ve güvenliğe etkisi. The Journal Of Europe- Middle East Social Science Studies Jemsos.Com.Tr, 2(2), 161-179.ARASLI, H., ve Tümer, M. (2008). Nepotism, favoritism and cronyism: A study of their effects on job stress and job satisfaction in the banking industry of North Cyprus. Social Behavior and Personality, 36(9), 1237 – 1250.ARASLI, H., Bavik, A., and Ekiz, H. E. (2006). The effects of nepotism on human resource management: The case of three, four and five star hotels in Northern Cyprus. International Journal of Sociology and Social Policy, 26(7/8), 295 -308.ARGON, T. (2016, Ocak). Öğretmen görüşlerine göre ilkokullarda yöneticilerin kayırmacılık davranışları. Kastamonu Eğitim Dergisi, 24(1), 233-250.ASUNAKUTLU, T., ve AVCI, U. (2010). Aile işletmelerinde nepotizm algısı ve iş tatmini ilişkisi üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(2), 93-109.AVCI, A. (2017). Şirketlerde nepotizm uygulamasının çalışanların iş tatmini ve tükenmişlik düzeylerine etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Ana Bilim Dalı İşletme Yönetimi Bilim Dalı. İstanbul.AYDOĞAN, İ. (2009). Favoritism in the Turkish Educational System: Nepotism, cronyism and patronage. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 4(1), 19-35.AYDOĞAN, İ. (2012, Ocak 5). The existence of favoritism in organizations available online at http://www.academicjournals.org/AJBMDOI: 10.5897/AJBM11.2692 ISSN 1993-8233 ©2012 Academic Journals . African Journal of Business Management, 6(12), 4577-4586.AYTAÇ, Ö. (2010a). Kayırmacı ilişkilerin sosyolojik temeli. R. Erdem içinde, Yönetim ve örgüt açısından kayırmacılık (s. 3 – 26). İstanbul: Beta Yayıncılık.AYTAÇ, Ö. (2010b). Bürokratik kayırmacılık: enformel bağlayıcılıkların yönetim ilişkilerine etkisi. E. Ramazan içinde, Yönetim ve örgüt açısından kayırmacılık (s. 86-109). İstanbul: Beta Basım.BAŞ, G., ve ŞENTÜRK, C. (2011). İlköğretim okulu öğretmenlerinin örgütsel adalet, örgütsel vatandaşlık ve örgütsel güven algıları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 17(1), 29-62.BAYDAR, T. (2004). Yönetim etiği açısından İngiltere’deki kamu yönetimi uygulamaları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.BAYHAN, V. (2002). Demokrasi ve sivil toplum örgütlerinin engelleri: Patronaj ve nepotizm. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1), 1 – 13.BERKMAN, Ü. (1983). Az gelişmiş ülkelerde kamu yönetiminde yolsuzluk ve rüşvet (Cilt 203). Ankara.: Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü.BÖKEOĞLU, Ö. Ç., ve YILMAZ, K. (2008). İlköğretim okullarında örgütsel güven hakkında öğretmen görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 54(3), 211-233.BÜTE, M. (2011a). Kayırmacılığın çalışanlar üzerine etkileri ile insan kaynakları uygulamaları ilişkisi: Türk kamu bankalarına yönelik bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1), 383 – 404.BÜTE, M. (2011b). Etik iklim, örgütsel güven ve bireysel performans arasındaki ilişki. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(1), 171-192.BÜYÜKÖZTÜRK, Ş., AYGÜN, Ö., ÇAKMAK, E. K., KARADENİZ, Ş., ve DEMİREL, F. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. İstanbul: Pegem Akademi Yayıncılık .CHEGİNİ, M. G. (2009). The relationship between organizational justice and organizational citizenship behavior. American Journal of Economics and Business Administration, 1(2), 173–176.COLQUİTT, J. A., and GREENBERG, J. (2003). Organizational justice: A fair assessment of the state of the literature. J. Greenberg içinde, In organizational behavior. United States Of America: Lawrence Erlbaum Associates, Inc.CREMERS, D. (2004). Procedural and distributive justice effects moderated by organizational identification. Journal of Managerial Psychology, 20(1), 4–13.CRESWELL, J. W. (2006). Five Qualitative Approaches to Inquiry. 03. 04. 2017 tarihinde http://www.sagepub.com/ upm-data/13421_Chapter4.pdf adresinden alındıÇAKIR, M. (2014). Bürokrasi ve suç olgusu. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi(1), 18-24.ÇELİK, K., ve ERDEM, A. R. (2012). Üniversitede çalışan idari personele göre “Kayırmacılık”. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 11, 23-30.ÇOBAN, O. (1999). Bir siyasal yozlaşma türü olarak rüşvet ve ekonomik etkileri. Cumhuriyet Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 13(1), 173-193.DAĞLI, T., ve AYCAN, Z. (2010). Kurumlarda kayırmacılık ve insan kaynakları uygulamaları. R. Erdem içinde, Yönetim ve örgüt açısından kayırmacılık (s. 167 – 178). İstanbul: Beta Yayıncılık.EKMEKÇİ, M. (2014). Değişim mühendisliği, nepotizm ve mobbingin çalışan performansı üzerindeki etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Yönetimi Anabilim Dalı İşletme Yönetimi Bilim Dalı, İstanbul.ELO, S., and KYNGÄS, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107–115.ERDEM, B., ÇERİBAŞ, S., ve KARATAŞ, A. (2013, Haziran). Otel işletmelerinde çalışan işgörenlerin kronizm (eş – dost kayırmacılığı) algıları: İstanbul’da faaliyet gösteren bir, iki ve üç yıldızlı otel işletmelerinde bir araştırma. Çukurova Üniversitesi İİBF Dergisi, 17(1), 51-69.ERDEM, R. (2010). Kayırmacılık/Ayrımcılık. R. Erdem içinde, Yönetim ve örgüt açısından kayırmacılık. İstanbul: Beta Yayıncılık.ERDEN, P. S. (2014). Paternalistik liderlik ile iş ayrımcılığı algısı ve kayırmacılık (nepotizm) arasındaki ilişki (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yeditepe Unıversıty Graduate Instıtute Of Socıal Scıences Submitted to the Graduate Institute of Social ScieScıences Submitted to the Graduate Institute of Social Sciences, İstanbul.FRAENKEL, J. R., WALLEN, N. E., and HYUN, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th edition). New York: McGraw-Hill.GÜVEN, M., ve DÖNMEZ, B. (2002). Ortaöğretim öğrencilerinin okul güvenliğine ilişkin algı ve beklentileri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(4), 59–68.GÖKDUMAN, D. (2012). İlköğretim okulu öğretmenlerinin örgütsel güven algılarının bazı değişkenler açısından incelenmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bitlis.GÜNEL, R. (2005). Aile işletmelerinde yönetimin bir sonraki kuşağa devrinde karşılaşılan sorunların tespitine ve bu sorunların çözümüne ilişkin bir araştırma (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.HALİS, M., GÖKGÖZ, G. S., ve YAŞAR, Ö. (2007). Örgütsel güvenin belirleyici faktörleri ve bankacılık sektöründe bir uygulama. Sosyal Bilimler Dergisi, 17, 187-205.HOY, W. K., and TARTER, C. J. (2004). Organizational justice in schools: No justice without trust. International Journal of Educational Management, 18(4), 250-259.http://www.worldbank.org/tr. (2017). http://www.worldbank.org/tr /publicsector/ anticorrupt/. 05 15, 2017 tarihinde Dünya Bankası. adresinden alındıİLHAN, S., ve AYTAÇ, Ö. (2010). Türkiye’de kayırmacı eğilimlerin oluşmasında toplumsal ve kültürel yapının rolü. R. Erdem içinde, Yönetim ve örgüt açısından kayırmacılık (s. 61 – 83.). İstanbul: Beta Yayıncılık.KARAKÖSE, T. (2014). The effects of nepotism, cronyism and political favoritism on the doctors working in public hospitals. Ethno Med, 8(3), 245-250.KARATAŞ, A. (2013). Otel işletmelerinde kronizmin iş tatmini ve işten ayrılma niyeti üzerine etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Balıkesir.KAYABAŞI, Y. (2005). Politik yozlaşmaya çözüm olarak anayasal iktisat. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.Kazancı, N. (2010). İlköğretim okullarındaki yöneticilerin liderlik stilleri ile öğretmenlerin örgütsel adalet algıları arasındaki ilişki düzeyi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya.KELEŞ, H. N., ÖZKAN, T. K., and BEZİRCİ, M. (2011). A study on the effects of nepotism, favoritism, and cronyism on organizational trust in the auditing process in family businesses in Turkey. International Business and Economics Research Journal, 10(9), 9-16.KHATRİ, N., and Tsang, E. W. (2003). Antecedents and consequences of cronyism in organizations. Journal of Business Ethics, 43(4), 289-303.KİM, K. (2007). Favoritism and reverse discrimination. European Economic Review, 51(1), 101-123.KÜÇÜKKARADUMAN, E. (2006). İlköğretim okul müdürlerinin etik davranışlarının incelenmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.KWON, I. (2006). Endogenous favoritism in organizations . University of Michigan Topics in Theoretical Economics, 6(1), 1-24.LOEWE, M., BLUME, J., and SPEER, J. (2008). How favoritism affects the business climate: Empirical evidence from Jordan. Middle East Journal, 6(2), 259–276.MERİÇ, E. (2012). İlköğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin algılarına göre okul yönetiminde kayırmacılık (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Eğitim Yönetimi, Teftişi, Planlaması ve Ekonomisi Bilim Dalı, Van.MERİÇ, E., ve ERDEM, M. (2013). İlköğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin algılarına göre okul yönetiminde kayırmacılık. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi [Educational Administration: Theory and Practice], 19(3), 467-498.MİLES, M. B., and HUBERMAN, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expande source book (2nd edition). . London: Sage.NADLER, J., and SCHULMAN, M. (2006, Eylül). Favoritism, cronyism, and nepotism. Ekim 2017 tarihinde http://www.scu.edu/ethics/practicing/focusareas/ government ethics/. adresinden alındıNEUENDORF, K. A. (2002). The content analysis guide book. Thousand oaks. CA: Sage.OKTAY, C. (1983). Yükselen istemler karşısında türk siyasal sistemi ve kamu bürokrasisi. İstanbul Üniversitesi SBF Yayını.Oxford Çevrimiçi Sözlük, X. (2016). 08 09, 2017 tarihinde http://www. oxforddictionaries.com/definition/english/favouritism adresinden alındıÖREN, K. (2007). Sosyal sermayede güven unsuru ve işgücü performansına etkisi. Kamu-İş, 9(1), 84.ÖZER, N., DEMİRTAŞ, H., ÜSTÜNER, M., ve CÖMERT, M. (2006). Ortaöğretim öğretmenlerinin örgütsel güven algıları. Ege Eğitim Dergisi, 7(1), 103–124.ÖZKANAN, A., ve ERDEM, R. (2014). Yönetimde kayırmacı uygulamalar: kavramsal bir çerçeve. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(20), 179-206.ÖZLER, D. E., and BÜYÜKARSLAN, A. B. (2011). The overall outlook of favoritism in organizations: A literatür review. International Journal of Business and Management Studies, 3(1), 275 - 285.ÖZSEMERCİ, K. (2002). Türk kamu yönetiminde yolsuzluklar nedenleri zararları ve çözüm önerileri, Ankara: TC. Sayıştay Başkanlığı Yayını. ÖZTÜRK, A. T. (2008, Aralık). Değişen çağın aile işletmelerinde kurum kültürünün yerleştirilmesinde profesyonel yöneticilerden beklentiler. Çankaya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Journal of Arts and Sciences (10).POLAT, G. (2012). Örgütlerde nepotizmin örgütsel adalet algısı ile ilişkisinin tespitine yönelik bir araştırma (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Ana Bilim Dalı, Kütahya.POLAT, R. (2013). Ortaöğretim kurumlarında kronizm algısının örgütsel güven üzerindeki etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Yönetimi, Teftişi, Planlaması ve Ekonomisi Yüksek Lisans Tezi Anabilim Dalı, Elazığ.POLAT, S., ve KAZAK, E. (2014). Okul Yöneticilerinin kayırmacı tutum ve davranışları ile öğretmenlerin örgütsel adalet algıları arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi (Educational Administration: Theory and Practice), 20(1), 71-92.RAMACHANDER, A. (2012). Dealing with favouritism at the workplace. Mayıs 21, 2017 tarihinde http://www.deccanherald.com/content/173905/dealing-favouritism workplace.html adresinden alındıŞALCI, G. (2015). Kayırmacılığın örgütsel bağlılığa etkisi: Mersin ili turizm işletmelerinde bir saha araştırması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Toros Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Mersin.TABANCALI, E. (2017). Nepotism in primary schools. International Online Journal of Educational Sciences (IOJES) is a publication of Educational Researches and Publications Association (ERPA) www.iojes.net, 1-14.TARHAN, R. B., GENÇKAYA, O. F., ERGÜL, E., ÖZSEMERCİ, K., ve ÖZBARAN, H. (2006). Tepav yolsuzlukla mücadele kitapları TBMM raporu (Bir olgu olarak yolsuzluk: Nedenler, etkiler ve çözüm önerileri) (2. Baskı).Ankara: Matsa Yayınevi.TDK. (2018). Türk Dil Kurumu. Ağustos 3, 2017 tarihinde http://www.tdk.gov.t. adresinden alınmıştır.TSCHANNEN-MORAN, M. (2001). Collaboration and the need for trust. Journal of Educational Administration, 39(4), 308-331.TSCHANNEN-MORAN, M. (2003). Fostering organizational citizenship: Transformational leadership and trust. W. K. Hoy, and C. G. Miskel içinde, Studies in Leading and Organizing Schools Information Age Publishing (s. 157-179). Greenwich: CT.TURHAN, M. (2013). Organizational cronyism: A scale development and validation from the perspective of teachers. Journal of Business Ethics, DOI:10.1007/s10551-013-1839-3.ÜSTÜNER, M. (2009, Nisan). Öğretmenler için örgütsel bağlılık ölçeği: geçerlik ve güvenirlik çalışması. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(1), 1-17.YILDIRIM, A., ve ŞİMŞEK, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.YILMAZ, E. (2006). Okullardaki örgütsel güven düzeyinin okul yöneticilerinin etik liderlik özellikleri ve bazı değişkenler açısından incelenmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.