A BRIEF LOOK AT TURKEY’S PARLIAMENTARY GOVERNMENT SYSTEM EXPERIENCE

Öz

In the present study, the purpose was to determine Turkey’s Parliamentary Government System experience by providing brief information on the Parliamentary Government System. For this purpose, firstly a general conceptual framework was drawn about the parliamentary system of government. In this context, the meaning of the Parliamentary Government System, its historical background, its common characteristics, advantages and weaknesses were discussed. Then, the history of the Parliamentary Government System in Turkey was explained. This issue was examined with the constitutions in force in Turkey. In this respect, the Government Systems used from the 1876 Constitution, the first written Turkish Constitution, until the period of the 1982 Constitution, which is already in force, were examined. These government systems were examined in terms of historical backgrounds, constitutional institutions, functioning and problems.

Anahtar Kelimeler

• Constitution
• Presidential Parliamentary System
• Parliamentary System
• Turkey

TÜRKİYE’NİN PARLAMENTER SİSTEMİ TECRÜBESİNE KISA BİR BAKIŞ

Öz

Bu çalışmada; parlamenter hükümet sistemi hakkında kısa bilgi verilerek, Türkiye’nin parlamenter hükümet sistemi tecrübesinin ortaya konması amaçlanmaktadır. Bu amaçla sürdürülen çalışmada, öncelikle parlamenter hükümet sistemine ilişkin genel bir kavramsal çerçeve çizilmiştir. Bu bağlamda parlamenter hükümet sisteminin anlamı, tarihî geçmişi, dayandığı ortak özellikleri, üstünlükleri ve zayıf yönleri ele alınmıştır. Daha sonra da Türkiye’de parlamenter hükümet sisteminin tarihçesine değinilmiştir. Söz konusu husus, Türkiye’de yürürlükte olan anayasalar üzerinden incelenmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda ilk yazılı Türk Anayasası olan 1876 Anayasası’ndan hâlihazırda yürürlükte olan 1982 Anayasası dönemine kadar işletilen hükümet sistemleri incelenmiştir. Bahsi geçen hükümet sistemleri; tarihî arka planları, anayasal kurumları, işleyişi ve sorunları açısından irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Anayasa
• Başkanlı Parlamenter Sistem
• Parlamenter Hükümet Sistemi
• Türkiye
• Yürütme

Kaynakça

1. ACAR, Ali, Mustafa Burak, ÇELEBİ (2012), “Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Cumhurbaşkanlığı Makamının Önemi ve 2007 Yılı Anayasa Değişiklikleri Çerçevesinde Abdullah Gül’ün Görev Süresi Tartışmaları”, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, C. 12, Sy. 23, ss. 1-33.
2. AFŞAR, Önder A. (2019), “15 Temmuz’a Giden Süreçte Türk Demokrasisinde Sivil Asker İlişkileri”, İnsan&İnsan, Sy. 22, ss. 737-766.
3. AHMAD, Feroz (2011), Modern Türkiye’nin Oluşumu, İstanbul, Kaynak Yayınları.
4. AKIN, Rıdvan (2000), Türk Siyasal Tarihi 1908-2000, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık.
5. AKŞİN, Sina (2016), Kısa Türkiye Tarihi, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. AKTAŞ, Hasan Emir (2016), “Hükümet Sistemlerinin Tıkanma Noktaları ve Alternatif Çözüm Yolları”, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 6, Sy.1, ss. 209-227.
7. ALKAN, Haluk (2013), Karşılaştırmalı Siyaset Başkanlık ve Parlamenter Sistemler Işığında Yarı Başkanlık Modelleri, İstanbul, Açılım Kitap.
8. ARI, Mehmet (2018), “Yeni Anayasa Tartışmaları ve Hükümet Sistemi Arayışları”, Politik Ekonomik Kuram, C. 2, Sy.1, 2018, ss. 87-102.

9. ARSLAN, Rıza (2004), Türkiye’ye Siyasi Model (Devlet, Demokrasi, Yönetim Modelleri ve Türkiye’ye Siyasi Model), Ankara, Seçkin Yayıncılık.
10. ARSLAN, Rıza (2015), Demokratik Yönetim Sistemleri, Bursa, Dora Yayınevi.
11. ATAR, Yavuz (2005), Türk Anayasa Hukuku, Konya, Mimoza Yayınları.
12. AYAN MUSİL, Pelin (2015), “Hükümet Sistemleri: Başkanlık Sistemi ve Parlamenter Sistem”, Karşılaştırmalı Siyaset Temel Konular ve Yaklaşımlar, Der. Sabri Sayarı ve Hasret Dikici Bilgin, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, ss. 91-106.
13. AYDIN, Rıfat (2016), “Türk Siyasal Kültürü Açısından Hükümet Sistemleri (Parlamenter Sistem ve Başkanlık Sistemi)’nin Değerlendirilmesi”, Akademik Hassasiyetler, C. 3, Sy. 6, ss. 13-41.
14. BAKAN, Selahaddin, Hakan, ÖZDEMİR (2013), “Türkiye’de 1946-1960 Dönemi İktidar-Muhalefet İlişkileri: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Demokrat Parti (DP)’ye Karşı”, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, C.14, Sy. 1, ss. 373-397.
15. BERİŞ, Hamit Emrah (2015), “Demokratik Ülkelerde Hükümet Sistemleri”, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi, C. 50, Sy. 1, ss. 92-109.
16. BİLİR, Faruk (2017), “Türkiye’ye Özgü Yeni Bir Hükümet Modeli: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”, Yeni Türkiye, Sy. 94 (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Özel Sayısı), ss. 525-530.
17. 1982 Anayasası, (18.10.1982 tarih ve 17863 Sayılı Resmi Gazete).
18. BİRECİKLİ, İhsan Burak (2008), “Yüzüncü Yılında II. Meşrutiyet’in İlanı Üzerine Bir İnceleme”, Gazi Akademik Bakış, C. 2, Sy. 3, ss. 211-226.
19. BURAN, Hasan (2009), “Siyasal Rejim Sınıflamalarının Yeniden Gözden Geçirilmesi Üzerine”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 14, Sy. 1, ss. 69-97.
20. CANATAN, Bilal (2012), Anayasa Hukuku, Ankara, Detay Yayıncılık.
21. ÇEKİÇ, Mahmut (2016), “1982 Anayasasının Hükümet Sistemi Açısından Değerlendirilmesi”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sy. 7, ss. 441-478.
22. DEMİREL, Ahmet (2013), “Çok Partili Hayat: Siyaset, Partiler, Seçimler”, Türk Siyasal Hayatı, Der. Ahmet Demirel ve Süleyman Sözen, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, ss. 60-95.
23. EFE, Haydar, Funda, KEMAHLI, Muhammed Lütfi, KOTAN (2015), “Türkiye’nin Parlamenter Sistem Deneyiminin Önemi”, Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 6, Sy. 11, ss. 149-176.
24. ELGIE, Robert (2018), “Tüm Yönleriyle Hükümet Sistemleri, Parti Siyasası ve Kurumsal Mühendislik”, Çev. Abdulkadir Saka, Küresel Bakış, Sy. 25, ss. 21-33.
25. ERDOĞAN, Mustafa (2003), Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, Ankara, Liberte Yayınları.
26. EROĞUL, Cem (2000), Anatüzeye Giriş (Anayasa Hukukuna Giriş), Ankara, İmaj Yayıncılık.
27. FEDAYİ, Cemal (2017), “Sistemsizlik Meselesine Çözüm Olarak Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”, Yeni Türkiye, Sy. 94 (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Özel Sayısı), ss. 283-293.
28. FENDOĞLU, Hasan Tahsin (2015), Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları.
29. GÖNENÇ, Levent (2013), “Türkiye’deki Hükümet Sistemi Tartışmalarına İlişkin Değerlendirmeler”, Yeni Türkiye, Sy. 51 (Başkanlık Sistemi Özel Sayısı), ss. 269-279.
30. GÖREN, Zafer (2015), Anayasa Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara.
31. GÖZLER, Kemal (2001), Devlet Başkanları: Bir Karşılaştırmalı Anayasa Hukuku İncelemesi, Bursa, Ekin Basım Yayın Dağıtım.
32. GÖZLER, Kemal (2010a), Anayasa Hukukuna Giriş Genel Esaslar ve Türk Anayasa Hukuku, Bursa, Ekin Basım Yayın Dağıtım.
33. GÖZLER, Kemal (2010b), Anayasa Hukukunun Genel Teorisi, Bursa, Ekin Basım Yayın Dağıtım.
34. GÖZÜBÜYÜK, A. Şeref (2003), Anayasa Hukuku, Turhan Kitabevi, Ankara.
35. GÜLER, Birgül Ayman (2009), Türkiye’nin Yönetimi -Yapı-, İmge Kitabevi, Ankara.
36. GÜLSOY, Mehmet Tevfik (2013), “Hükümet Sistemlerini Karşılaştırmak: Türkiye İçin Bir Değerlendirme”, Yeni Türkiye, Sy.51 (Başkanlık Sistemi Özel Sayısı), ss. 257-268.
37. HEKİMOĞLU, Mehmet Merdan (2009), Anayasa Hukukunda Karşılaştırmalı “Demokratik Hükümet Sistemleri” ve Türkiye, Ankara, Detay Yayıncılık.
38. KABOĞLU, İbrahim Ö. (2010), Değişiklikler Işığında 1982 Anayasası Halk Neyi Oylayacak, Ankara, İmge Kitabevi.
39. KABOĞLU, İbrahim Ö. (2012), Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar), İstanbul, Legal Kitabevi.
40. KALAYCIOĞLU, Ersin (2014), “Türkiye’de Politik Rejimin Evrimi”, Türk Siyasal Hayatı Türkiye’de Politik Değişim ve Modernleşme, Der. Ersin Kalaycıoğlu ve Ali Yaşar Sarıbay, Bursa, Sentez Yayıncılık, ss. 369-387.
41. KALAYCIOĞLU, Ersin (2005), “Başkanlık Rejimi: Türkiye’nin Diktatörlük Tehdidiyle Sınavı”, Başkanlık Sistemi, Der. Teoman Akgül, Ankara, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, ss. 13-25,
42. KAMALAK, İhsan (2007), “Türk Siyasal Sistemine (Yarı) Başkanlık Sisteminin İthalinin Sonuçları Üzerine Bir İnceleme”, Başkanlık Sistemi ve Türkiye Ülkeler, Deneyimler ve Karşılaştırmalı Analiz, Der. İhsan Kamalak, İstanbul: Kalkedon Yayınları, ss. 311-337.
43. KARATEPE, Şükrü (2009), Darbeler, Anayasalar ve Modernleşme, İstanbul, İz Yayıncılık.
44. KARATEPE, Şükrü (2013), “Hükümet Sistemleri ve Türkiye”, Yeni Türkiye, Sy. 51 (Başkanlık Sistemi Özel Sayısı), ss. 223-235.
45. KARATEPE, Şükrü (2016), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Savaş Yayınevi.
46. KILINÇ, Doğan (2016), “Türkiye’de Bitmeyen Tartışma: Hükümet Sistemi Üzerine Değerlendirmeler”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 20, Sy. 1, ss. 447-510.
47. KOÇAK, Cemil (2014), “Yeni Osmanlılar ve Birinci Meşrutiyet”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt: 1 Cumhuriyete Devreden Düşünce Mirası: Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi, Der. Tanıl Bora ve Murat Gültekingil, İstanbul, İletişim Yayıncılık, ss. 72-83,
48. KONGAR, Emre (2012), 21. Yüzyılda Türkiye 2000’li Yıllarda Türkiye’nin Toplumsal Yapısı, İstanbul, Remzi Kitabevi.
49. KORKMAZ, Tuğrul (2016), “Hükümet Sistemleri ve Türkiye Üzerine Bir Analiz”, Akademik Hassasiyetler, C. 3, Sy. 6, ss. 43-57.
50. KUZU, Burhan (1990), 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri ve Getirdiği Yenilikler, İstanbul, Filiz Kitabevi.
51. LIJPHART, Arend (2006), Demokrasi Motifleri Otuz Altı Ülkede Yönetim Biçimleri ve Performansları, Çev. Güneş Ayas ve Utku Umut Bulsun, İstanbul, Salyangoz Yayınları,
52. MİŞ, Nebi, Burhanettin, DURAN (2017), “Türkiye’de Siyasal Sistemin Dönüşümü ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi”, Türkiye’de Siyasal Sistemin Dönüşümü ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, Der. Nebi Miş ve Burhanettin Duran, Ankara, SETA Kitapları.
53. MUMCU, Ahmet (1986), “1924 Anayasası”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 2, Sy. 5, ss. 383-399.
54. ODYAKMAZ, Zehra, Ümit, KAYMAK, İsmail, ERCAN (2011), Anayasa Hukuku İdare Hukuku, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık.
55. ÖRMECİ, Ozan (2008), İttihat ve Terakki’den AKP’ye Türk Siyasal Hayatı, İstanbul, Güncel Yayıncılık.
56. ÖZBUDUN, Ergun (2003), “Türkiye’de Anayasa Gelişmelerine Genel Bakış”, Anayasa Hukuku, Der. Ergun Özbudun ve Bülent Yücel, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını, ss. 14-35.
57. ÖZBUDUN, Ergun (2007), “Türk Anayasa Mahkemesinin Yargısal Aktivizmi ve Siyasal Elitlerin Tepkisi”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 62, Sy. 3, ss. 257-268,
58. ÖZBUDUN, Ergun (2010), Türk Siyasal Hayatı, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını.
59. ÖZBUDUN, Ergun (2013), “Hükümet Sistemleri”, Yeni Türkiye, Sy. 51 (Başkanlık Sistemi Özel Sayısı), ss. 205-213.
60. ÖZBUDUN, Ergun (2016), “Türkiye’nin Anayasa Sorunu”, Türkiye’de Siyasal Yaşam Dün, Bugün, Yarın, Derleyen: Mehmet Kabasakal, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, ss. 23-38.
61. ÖZBUDUN, Ergun (2017), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları.
62. ÖZİPEK, Bekir Berat (2012), “Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) Dönemi İç ve Dış Politika [2002-…], Osmanlı’dan İkibinli Yıllara Türkiye’nin Politik Tarihi İç ve Dış Politika, Der. Adem Çaylak vd., Ankara, Savaş Kitap ve Yayınevi, ss. 671-691. ÖZTÜRK, Mehmet Utku (2016), 1961 Kurucu Meclisi, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul.
63. PARLA, Taha (2016), Türkiye’de Anayasalar Tarih, İdeoloji, Rejim 1921-2016, İstanbul, Metis Yayınları.
64. SAFİ, İsmail (2019), “Osmanlı Devleti’nden Günümüze Parlamentarizm ve Parlamenter Rejime Müdahaleler-Muhtıra, Darbe ve Darbe Girişimleri Üzerine Bir Analiz”, Ege Akademik Bakış, C. 19, Sayı: 1, s. 141-157,
65. SABUNCU, Yavuz (2004), Anayasaya Giriş, Ankara, İmaj Yayınevi.
66. SARTORI, Giovanni (1997), Karşılaştırmalı Anayasa Mühendisliği Yapılar, Özendiriciler ve Sonuçlar Üzerine Bir İnceleme, Çev. Ergun Özbudun, Ankara, Yetkin Yayınları.
67. SOYSAL, Mümtaz (1990), 100 Soruda Anayasanın Anlamı, İstanbul, Gerçek Yayınevi.
68. SOYSAL, Mümtaz (2011), Anayasaya Giriş, Ankara, İmge Kitabevi.
69. TANÖR, Bülent (2006), Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
70. TANÖR, Bülent (2013), İki Anayasa 1961-1982, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık.
71. TEKİN, Yusuf, Çağatay, OKUTAN (2011), Türk Siyasal Hayatı, Ankara, Orion Kitabevi.
72. TEZİÇ, Erdoğan (2009), Anayasa Hukuku, İstanbul, Beta Basım Yayın Dağıtım.
73. TUNAYA, Tarık Zafer (2009), Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt: 3, İstanbul, İletişim Yayınları.
74. TUNAYA, Tarık Zafer (2011), Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt: 1, İstanbul, İletişim Yayınları.
75. TUNÇ, Hasan, Faruk, BİLİR (2005), Anayasa Hukuku Uygulamaları (Örnek Çözümlü Olaylar), Ankara, Nobel Yayın Dağıtım.
76. TURAN, Menaf (2018), “Türkiye’nin Yeni Yönetim Düzeni: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”, Social Sciences Research Journal, C. 7, Sy. 3, ss. 42-91.
77. TURHAN, Mehmet (1989), Hükümet Sistemleri ve 1982 Anayasası, Diyarbakır, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
78. ULUŞAHİN, Nur (1999), Anayasal Bir Tercih Olarak Başkanlık Sistemi, Ankara: Yetkin Yayınları.
79. ULUŞAHİN, Nur (2011), “Türkiye’de Mevcut Hükümet Sisteminin Niteliği Ve Rejimin Başkanlık Sistemine Kaymasının Getireceği Tehdit ve Tehlikeler”, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, C. 3, Sy. 1, ss. 29-38.
80. ULUŞAHİN, Nur (2013), “Cumhurbaşkanının Halk Tarafından Seçilmesinin Siyasal Sistemimize Etkileri: Türkiye’de Hükümet Sisteminin Geçirdiği Dönüşüm ve Geleceğe Yönelik Beklentiler”, Yeni Türkiye, Sy. 51 (Başkanlık Sistemi Özel Sayısı), ss. 319-332.
81. ULUŞAHİN, Nur (2016), “Kuvvetler Ayrılığı ve Yasama-Yürütme İlişkileri”, Türkiye’de Siyasal Yaşam Dün, Bugün, Yarın, Der. Mehmet Kabasakal, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, ss. 39-66,
82. ÜSKÜL, Zafer (2007), “Giriş”, Başkanlık Sistemi ve Türkiye Ülkeler, Deneyimler ve Karşılaştırmalı Analiz, Der. İhsan Kamalak, İstanbul, Kalkedon Yayınları, ss. 13-20.
83. YAZICI, Serap (2005), “Başkanlık Sistemleri: Türkiye İçin Bir Değerlendirme”, Başkanlık Sistemi, Der. Teoman Ergül, Ankara, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, ss. 125-142,
84. YAZICI, Serap (2009), Demokratikleşme Sürecinde Türkiye, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
85. YAZICI, Serap (2017), Başkanlık ve Yarı-Başkanlık Sistemleri Türkiye İçin Bir Değerlendirme, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
86. YSK (Yüksek Seçim Kurulu) (2007), “1983-2007 Yılları Arası Milletvekili Genel Seçimleri”, http://www.ysk.gov.tr/tr/1983-2007-yillari-arasi-milletvekili-genel-secimleri/3008. Erişim Tarihi: 13 Aralık 2019.
87. YÜKSEL, Cüneyt (2013), “Türkiye’nin Gelecek Siyasi Sistem Tercihi Rasyonelleştirilmiş Parlamentarizm, Yarı-Başkanlık ve Başkanlık Sistemleri”, Yasama Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 25, s. 38-70.
88. YÜZBAŞIOĞLU, Necmi (2007), Anayasa Hukuku El Kitabı, İstanbul, Beta Basım Yayım Dağıtım.