AMERİKA KONSOLOSU CESNOLA KARDEŞLER VE OSMANLI KIBRISI’NDA TARİHİ ESERLERİN AKIBETİ

Öz

Bu çalışmanın amacı Cesnola kardeşlerin faaliyetlerine odaklanarak, Osmanlı Kıbrısı'ndan izinli ve izinsiz yurt dışına götürülen eski eserleri tespit edip, Osmanlı Devleti’nin bunları engellemeye yönelik çabalarını ele almaktır. Bu makale, Cesnola'nın kapsamlı yazıları da dâhil olmak üzere konu hakkındaki literatür ile Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde Osmanlı Arşivlerinde mevcut belgelerden istifade edilerek, Cesnola kardeşlerin faaliyetleri konusunda Osmanlı Devleti’nin tutumunu ortaya koymaktadır. 1865-1876 yılları arasında Kıbrıs adasında Amerikan Konsolosu ve bir dönem de Rus konsolosu olarak görev yapan General Palma di Cesnola göreve başlar başlamaz Kıbrıs adasının tarihi mirası ile ilgilenmiştir. General Palma di Cesnola’nın tarihi eserlerini ada dışına çıkarılmasından rahatsız olan Osmanlı ada yönetimi onu engellemeye çalışmıştır. Engellemeleri diplomatik kimliğini kullanarak aşan Cesnola bu sorunun üstesinden gelmiştir. Adanın mirası olan tarihi eserleri başlangıçta Avrupa’nın birçok ülkesinde taşıyan Cesnola elindeki tarihi eserleri pazarlamak için Avrupa’nın çeşitli başkentlerine gitmiştir. İlerleyen dönemde Amerika’daki müzelerle de irtibata geçen Cesnola Metropolitan Müzesi ile anlaşmıştır. Bu müzenin mütevelli üyeliği ve başkanlığı da yapmış olan Cesnola Kıbrıs’tan getirmiş olduğu eserleri sayesinde bu göreve getirilmiştir. General Palma di Cesnola tarihi eserleri yurtdışına götürmek için adadan ayrılmak zorunda kalınca işlerini takip etmek için kardeşi Alexander Cesnola’yı Kıbrıs’a çağırmıştır. Abisinin izini takip eden Alexander Cesnola adada birçok kazı faaliyetinde bulunup bunları ada dışına çıkarmıştır. 1878 yılında adanın yönetiminin İngilizlere devri ile yeni yönetim ile kazı izinleri hususunda sorunlar yaşamıştır. Yaşanan gelişmeler üzerine Alexander Cesnola Kıbrıs’tan ayrılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Kıbrısı
• Âsar-ı Atika
• Louis Palma di Cesnola
• Amerika Konsolosu
• Metropolitan Müzesi

THE AMERICAN CONSUL CESNOLA BROTHERS AND THE FATE OF ANTIQUITIES IN OTTOMAN CYPRUS

Öz

This paper aims to identify the antiquities of Ottoman Cyprus taken abroad with or without permits, focussing upon the activities of the Cesnola brothers and the efforts of the Ottoman state to obstruct them in these activities. This article employs both the wide range of research literature on this subject, including Cesnola’s extensive writings and documents from the Presidency of the Republic of Turkey Directorate of State Archives, Ottoman Archives, thereby presenting the Ottoman position on the Cesnola brothers’ activities. General Palma di Cesnola, who served as American envoy between the years 1865-1876 and Russian envoy for part of his stay, became interested in the historical heritage of the island of Cyprus upon his arrival. The Ottoman governor of the island, who had suspicions about his removal of the artefacts from the island, tried to obstruct him. Overcoming these obstructions with his diplomatic position, Cesnola managed to avoid the Governor’s efforts. Initially, he visited numerous European capitals to market these antiquities of the historical heritage of the island. Later he contacted American Museums and reached an agreement with the Metropolitan Museum, where later, his position as a trustee and the Chairman of the Board of Trustees of the Museum was facilitated with these antiquities from Cyprus. When he had to depart to take the antiquities out of the island, he invited his brother Alexander Cesnola to continue his work. Following the footsteps of his brother, Alexander Cesnola supervised the excavations and took artefacts abroad. In 1878 with the British taking over the governing of the island, he had problems obtaining excavation permits from the new administration. These developments led to the departure of Alexander Cesnola from the island.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Cyprus
• Antiquities
• Louis Palma di Cesnola
• America Consul
• Metropolitan Museum.

Kaynakça

1. AKIN, Nur (1993), “Osman Hamdi Bey, Asar-ı Atika Nizamnamesi ve Dönemin Koruma Anlayışı Üzerine, Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon Üzerine Yazılar”, Osman Hamdi Bey ve Dönemi, Sempozyum 17-18 Aralık 1992, Istanbul, Tarih Vakfı Press, pp. 233-239.
2. ALASYA, Halil Fikret (1964), Kıbrıs Tarihi ve Kıbrısta Türk Eserleri, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
3. AYAR, Mesut (2012), “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Tuzla (Larnaka): Ticaret, Ticaret Mahkemesi ve Konsolosluklar”, History of Ottoman Larnaca, Ed. E. Balta - T. Stavrides - I. Theocharides, Istanbul, Isis Press, pp. 347-380.
4. AYDIN, Suavi (2007), “Batılılaşma Karşısında Arkeoloji ve Klasik Çağ Araştırmaları”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Modernleşme ve Batıcılık, III, Istanbul, İletişim Press, pp. 403-427.
5. cesnola, L.P. di (1876), “Cesnola’s (General di) Explorations in Cyprus”, Academy, X (November 25 1876), pp.522-523.
6. cesnola, Louis Palma di, (1877), Cyprus, Its Ancient Cities, Tombs and Temples A Narrative of Researches and Excavations During Ten Years’ Residence as American Consul in That Island, London, Bradbury, Agnew&Co. Printers.
7. cesnola, Alexander Palma di (1884), Salamanca (Cyprus) The History, Treasures, & Antiquities of Salamis in the Island of Cyprus, London, Whiting&Co. Limited.
8. CEZAR, Mustafa (1995), Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi, I, Istanbul, Erol Kerim Aksoy Kü̈ltür, Eğitim, Spor ve Sağlık Vakfı Press.

9. ÇAL, Halil (1997), “Osmanlı Devleti’nde Âsâr-ı Atika Nizâmnâmeleri”, Vakıflar Dergisi, 26, pp. 391-400. DİLBAZ, Burcu Kutlu (2018), Osmanlı Devleti’nin Arkeoloji Politikası, Ed. H. Ahmet Arslantürk, Istanbul, Okur Tarih.
10. DİNÇ, Güven (2019), “Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde Konsolosluk Yazışmalarının Tek Toplu Kataloğu: Kıbrıs Mutasarrıflığı Konsolosluk Yazışmaları (TŞR.KB.KNS)”, 2. Uluslararası Osmanlı Coğrafyası Arşiv Kongresi, Bildiriler, I, Ankara, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, pp. 441-451.
11. DOELL, Johannes (1873), Die Sammlung Cesnola, (St.-Pétersbourg, Imprimerie de l’Académie Impériale des sciences , pp.1-10.
12. DUGGAN, Terrance M. P. (2019) “On early antiquarians in Asia Minor to the start of the 19th century” Gephyra 17, 115-167.
13. ELDEM, Edhem (2010), Osman Hamdi Bey Sözlüğü, Istanbul, Ministry of Culture and Tourism Press.
14. ELDEM, Edhem (2013), “Philipp Anton Dethier’nin Schliemann ve Cesnola ile Mücadelesi (1874)”, Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, Special Edition, New Perspektives on Archeology and Cultural Heritage in Turkey, 2, pp. 25–38.
15. ELIZABETH, Goring (1988), A Mischievous Pastime; Digging in Cyprus in the Nineteenth Century, Edinburgh, Published by the National Museums of Scotland in association with the Bank of Cyprus Cultural Foundation.
16. ERDÖNMEZ, Celal (2011), “Tanzimat Devrinde İngiltere Konsoloslarının Kıbrıs’taki Faaliyetleri (1839-1856)”, Bilig, Summer, 58, pp.91-118.
17. GASTON, L Feuardent (1884), Cesnola, Luigi Palma di, Gaston L. Feuardent vs Louis P. Di Cesnola: testimony of the defendant; printed for the plaintiff from the stenographer's minutes, New York, Polhemus.
18. GÖZÜBÜYÜK, Meral (1993), Istanbul Arkeoloji Müzelerinde Bulunan Cesnola Koleksiyonu Bünyesindeki Pişmiş Toprak Eserler, Unpublished Phd. Thesis, Hacettepe University.
19. GUNNIS, Rupert (1973), Historic Cyprus A Guide to Its Towns, Villages, Monastries, Castles, 4th Reprint, Nicosia, K. Rüstem and Brothers.
20. HILL, George (1972), A History of Cyprus, I-IV, Cambridge, Cambridge at the University Press. JEFFERY, George (1918), A Description of the Historic Monuments of Cyprus, Nicosia, Government Printing Office.
21. KARADUMAN, Hüseyin (2004), “Belgelerle İlk Türk Asar-ı Atîka Nizamnamesi”, Belgeler, 29, pp. 73-92.
22. KASAPOĞLU, Mustafa Kemal (2002), “Kıbrıs’ta Bir Amerikan Konsolosu Cesnola”, Proceedings of the Fourth International Congress on Cyprus Studies (28-29 November 2002), Gazi Mağusa, Eastern Mediterranean University Centre for Cyprus Studies Publications, pp.153-170.
23. KINAL, Füruzan (1964), “İlk Çağlarda Kıbrıs”, Belleten, XXVIII/111, pp. 383-417.
24. KOCABAŞ, Rezzan (1969), “Müzecilik Hareketi ve İlk Müze Okulunun Açılışı”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 21, pp. 74-78.
25. KUNDAKÇI, Gül E. (2002), “19. Yüzyılda Anadolu Arkeolojisine ve Eskiçağ Tarihine Genel Yaklaşım” XIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara 4-8 Ekim 1999), III/II, Ankara, TTK. Press, pp. 1083-1094.
26. MARANGOU, Anna G. (2000), The Consul Luigi Palma di Cesnola, 1832-1904: Life & Deeds, Nicosia, Cultural Center of the Popular Bank Group.
27. MUMCU, Ahmet (1969), “Eski Eserler Hukuku ve Türkiye”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, XXVI/3, pp. 45-78.
28. MUŞMAL, Hüseyin (2009), Osmanlı Devleti'nin Eski Eser Politikası Konya Vilayeti Örneği (1878-1914), Konya, Kömen Press.
29. MYRES, John L. and Richter-Ohnefalsch, Max (1899), A Catalog of the Cyprus Museum with a Chronicle of Excavations Undertaken Since the British Occupation and Introductory Notes on Cypriote Archaeology, Oxford, the Clarendon Press.
30. MYRES, John L. (1914), Handbook of the Cesnola Collection of Antiquities from Cyprus, New York, Metropolitan Museum of Art.
31. NEWMAN, Philip (1953), A Short History of Cyprus, London, Longmans, Green.
32. ORTAYLI, İlber (2006), İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Istanbul, Alkım Press.
33. ÖZKUL, Ali Efdal (2011), “Osmanlı İdaresinde Kıbrıs Adasında Amerikan Konsolosluğu ve Faaliyetleri”, I. Uluslararası Lefke Avrupa Üniversitesi Tarih Kongresi (6-9 Nisan 2011) “Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Türk Tarihi Bildiri Kitabı, Lefke/KKTC, Lefke Avrupa Universitiy Pub., pp. 149-160.
34. ÖZKUL, Ali Efdal (2013), “The Consuls And Their Activities In Cyprus Under The Ottoman Administration (1571-1878)”, Turkish Studies, 8/2, winter, pp.239-283.
35. PILLIDES, Despina (2008), “Welcome, Sir, to Cyprus: The Local Reaction to American Archaeological Research”, Near Eastern Archaeology, 71/1-2, pp. 2-15.
36. RICHTER, Gisela M.A. (1916), The Room of Ancient Glass, New York, Metropolitan Museum of Art.
37. SHAW, Wendy M. K. (2004), Osmanlı Müzeciliği, Müzeler, Arkeoloji ve Tarihin Görselleştirilmesi, Çev. Esin Soğancılar, Istanbul, İletişim Press
38. ŞAHİN, Gürsoy (2007), “Avrupalıların Osmanlı Ülkesindeki Eski Eserlerle İlgili İzlenimleri ve Osmanlı Müzeciliği”, AÜDTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, XXVI/42, pp. 101-125.
39. STANLEY-Price, Nicholas (2001), “The Ottoman Law on Antiquities (1874) and Founding of the Cyprus Museum”, Cyprus in the 19th Century AD Fact, Fancy and Fiction, Oxford, Oxbow Books, pp. 267-275.
40. SU, Kamil (1965), Osman Hamdi Bey’e Kadar Türk Müzesi, Istanbul, ICOM Türkiye Milli Komitesi Press.
41. ŞİMŞEK, Fatma and Dinç, Güven (2009), “XIX.Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Eski Eser Anlayışının Doğuşu ve Bu Alanda Uygulanan Politikalar”, Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, X/16, pp.101-127.
42. ULBRICH, Anja (2001), “Archaeology of Cult? Cypriot Sanctuaries in 19th Century Archaeology”, Cyprus in the 19th Century AD Fact, Fancy and Fiction, ed. Veronica Tatton-Brown, Oxford, Oxbow Books, pp. 93-106.
43. WOOLLEY, C.Leonard (1921), Guide to the Archaeological Museum of the American University of Beirut, Beirut, Printed at the American University of Beirut.
44. WRİGHT, George R.H.(1992), Ancient Building in Cyprus, Leiden, New York, Köln, Brill.
45. YILDIZ, Netice (1987), “İngiliz–Osmanlı Sanat Eseri Alışverişi (1583-1914)”, Unpublished Phd Thesis, Istanbul University.
46. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun, Kanun No. 5226 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040727.htm#1(Accesed in May 02 05, 2016).