Bilgi, Olasılık ve Toplumsal Değişim: Antoine-Augustin Cournot’nun Sosyolojik Ufku

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 371 - 384, 31.12.2025

Emre Özcan

Öz

Bu çalışma, Antoine-Augustin Cournot’nun sosyolojik kavrayışını, bilim felsefesiyle kurduğu özgün ilişki temelinde ele almaktadır. Cournot, pozitivist geleneğe yakın görülmekle birlikte istatistiksel düşünceyi, olasılık kuramını ve belirsizlik ilkelerini sosyolojik analizle ilişkilendirmesi bakımından -bilhassa- Comte ve takipçilerinden ayrılır. Bu ayrışma, toplumsal olaylara dair nedenselliği ele alış biçiminde belirginleşir. Onun yaklaşımında toplumsal olguların analizinde deterministik nedensellik anlayışına karşı olasılık ve şansın merkezi rolü ortaya konulur. Ona göre toplumsal gerçeklik, farklı nedensel dizilerin karmaşık ve dinamik etkileşimiyle şekillenen, öngörülemezlik ve belirsizlik barındıran “olasılıklar alanı”dır. Bu epistemolojik çerçeve, toplumsal-tarihsel değişim ve dönüşümü, sabit yasa ve tekil nedenlerin ötesinde çok katmanlı ve hiyerarşik neden ilişkileriyle kavramayı mümkün kılar. Bu bağlamda toplumsal değişim, bilinen deterministik bir süreç değil, olasılıklar arasında oluşan dinamik bir denge ve kırılmalar bütünü olarak görülür. Toplumsal dönüşümler ve devrimler hem yavaş ve kümülatif kurumların evrimiyle hem de ani ve yerel şoklarla şekillenir. Son kertede Cournot’nun olasılık sosyolojisi, günümüzün sosyal bilimlerinde karmaşık sistemler, çoklu nedensellik ve belirsizlik kavramlarının epistemolojik temelini oluşturur. Olasılık, Cournot’da matematiksel bir kavram olmaktan öte bilginin üretimi ve dönüşümünün yapısal dinamiğinin vazgeçilmez bir unsurudur. Bu nedenle Cournot düşüncesi, günümüz sosyolojisi için yeni yöntemsel ve kuramsal ufuklar açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bilgi Sosyolojisi , Cournot , Devrim , Olasılık , Toplumsal Değişim

Knowledge, Possibility and Social Change: The Sociological Horizon of Antoine-Augustin Cournot

Öz

This study examines Antoine-Augustin Cournot’s sociological insight through the distinctive relationship he establishes with the philosophy of science. Although Cournot is often associated with the positivist tradition, he notably diverges from Comte by integrating statistical thinking, probability theory, and principles of uncertainty into sociological analysis. This divergence becomes particularly evident in his approach to causality in social phenomena. Cournot foregrounds the central role of probability and chance against deterministic causality in analyzing social facts. According to him, social reality is a field of probabilities shaped by the complex and dynamic interaction of multiple causal chains, encompassing unpredictability and uncertainty. This epistemological framework enables understanding social change and transformation beyond fixed laws and singular causes, through multilayered and hierarchical causal relations. In this context, social change is viewed not as a known deterministic process, but as a dynamic equilibrium and a series of ruptures among probabilities. Social transformations and revolutions are shaped both by slow, cumulative evolutions of institutions and by sudden, localized shocks. Ultimately, Cournot’s sociology of probability forms an epistemological foundation for contemporary social sciences’ concepts of complex systems, multiple causality, and uncertainty. For Cournot, probability is more than a mathematical notion; it is an indispensable element of knowledge production and the structural dynamics of change. Therefore, Cournot’s thought opens new methodological and theoretical horizons based on the field of probabilities for contemporary sociology.

Anahtar Kelimeler

Cournot , Probability , Revolution , Social Change , Sociology of Knowledge

Kaynakça

• Comte, A. (1999). Discours sur l'ensemble du positivisme. Paris: Flammarion.
• Cournot, A-A. (2011). Souvenirs (1760-1860). Charleston: Nabu Press.
• Cournot, A-A. (2012) Essai sur les fondements de nos connaissances et sur les caractères de la critique philosophique. Vanves: Hachette Livre BNF.
• Cournot, A-A. (2013a). Considérations sur la marche des idées et des événements dans les Temps Modernes. Vanves: Hachette Livre BNF.
• Cournot, A-A. (2013b). Traité de l'enchaînement des idées fondamentales dans les sciences et dans l'histoire. Vanves: Hachette Livre BNF.
• Cournot, A-A. (2013c). Matérialisme, vitalisme, rationalisme. Vanves: Hachette Livre BNF.