Financial Transaction Taxes in the Relationship Between Capital Flows and Exchange Rate Shocks: Türkiye Assessment (2018-2020)

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 26, 17 - 43, 03.06.2025

Zeynep Demirci Çakıroğlu , Yaprak Karadağ Duymazlar

https://doi.org/10.55483/cekmece.1681766

https://izlik.org/JA36DF74TS

Öz

Globalized capital provides countries with liquidity and investment opportunities, yet it may also trigger crises through sudden outflows in response to economic shocks. In particular, the high mobility of portfolio investments and short-term capital flows leads to significant fluctuations in exchange rates. This study analyzes the capital movements and exchange rate shocks experienced by Türkiye during the 2018–2020 period, examining the role of financial transaction taxes (FTTs) in this context. Accordingly, the development of capital flows and their relationship with exchange rates are first addressed, followed by a discussion on the effectiveness of tax policies designed to control such movements. Finally, the economic policies implemented during the 2018–2020 exchange rate shocks in Türkiye are examined, and the potential application of FTTs is assessed. The study points out that we need to think about the uncertainties of implementation of such taxes in place and stresses the importance of discussing how different models—like the Tobin, Spahn, and Eichengreen-Wyplosz taxes—could work in Turkish financial markets. Furthermore, it underlines the necessity of a tax system that can mitigate the negative effects of capital movements, limit speculative inflows and outflows, and avoid discouraging investors.

Sermaye Hareketleri ve Kur Şokları İlişkisinde Finansal İşlem Vergileri: 2018-2020 Türkiye Değerlendirmesi

https://izlik.org/JA36DF74TS

Öz

Küreselleşen sermaye, ülkelere likidite ve yatırım olanağı sağlarken, ekonomik şoklar karşısında ani çıkışlar yoluyla krizlere neden olabilmektedir. Özellikle portföy yatırımları ve kısa vadeli sermaye hareketlerinin yüksek akışkanlığı, döviz kurlarında dalgalanmalara yol açmaktadır. Bu çalışma, Türkiye'nin 2018-2020 döneminde yaşadığı sermaye hareketleri ve döviz kuru şoklarını analiz ederek, finansal işlem vergilerinin bu süreçteki rolünü incelemektedir. Bu kapsamda, önce sermaye hareketlerinin gelişimi ve döviz kuru ile ilişkisi ele alınmakta; ardından bu hareketleri kontrol etmeye yönelik vergi politikalarının etkinliği tartışılmaktadır. Son olarak, 2018–2020 yıllarında Türkiye’de yaşanan döviz kuru şokları sırasında izlenen ekonomi politikaları incelenmekte ve bu bağlamda finansal işlem vergilerinin hayata geçirilme potansiyeli değerlendirilmektedir. Çalışma, bu tür vergilerin uygulanmasına ilişkin belirsizliklerin göz önünde bulundurulması gerektiğini; Tobin, Spahn ve Eichengreen-Wyplosz gibi alternatif modellerin Türkiye finansal piyasalarına ne ölçüde uyum sağlayabileceğinin tartışılması gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca, sermaye hareketlerinin olumsuz etkilerini azaltacak, spekülatif giriş-çıkışları sınırlarken yatırımcıyı caydırmayacak nitelikte bir vergi sisteminin gerekliliği ifade edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Finansal krizler , Sermaye hareketleri , Finansal işlemler vergisi

Kaynakça

• Akkoç, S. (2023). 2018 kur şoku ve Türkiye ekonomisine yansımaları. International Review of Economics and Management, 11(2), 75-96.
• Aksu, H. (2019, Kasım). Spekülatif sermaye hareketleriyle mücadelede Tobin vergisi: Dünya örnekleri ve Türkiye’de uygulanabilirliği. Vergi Raporu, 242, 172-198.
• Altaş, G. (2015). Avrupa Birliğinde finansal işlem vergisi. Gösterge/Kış.
• Arıkboğa, A . (2002). Tobin vergisi: Bir "Döviz İşlemleri Vergisi" önerisi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 52 (2).
• Arslan, S., & Çiçek, M. (2017). Yabancı portföy yatırımları ile döviz kuru ilişkisi: Türkiye’de yabancı sermayenin vergilendirilmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(13), 292-299.
• Aslan, N., Terzi, N. & Siampan, E. (2014). Türkiye’de kısa vadeli sermaye hareketlerinin ekonomik büyüme ve reel döviz kuru ile ilişkisi. Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 5(10), 15-32.
• Aytaç, D. (2014). Küresel finans krizi ve finansal işlem vergilerinin istikrarlandırıcı etkisi. International Conference on Eurasian Economies.
• Balseven, H. & Erdoğdu, M. (2005). Mali kriz riski bağlamında Tobin vergisi ve Türkiye'de uygulanabilir bir versiyonu. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 20(1), 297-319.
• Beaulieu, M. C., Cosset, J. C., & Essaddam, N. (2005). The impact of political risk on the volatility of stock returns: The case of Canada. Journal of International Business Studies, 36(6), 701–718.
• Biçcr, F. G., & Yeldan, E. (2003). Patterns of financial capital flows and accumulation in the post-1990 Turkish economy. Canadian Journal of Development Studies/Revue canadienne d'études du développement, 24(2), 249-265.
• Boratav, K. (2019). Sermaye Hareketleri ve Türkiye’nin Beş Krizi. Çalışma ve Toplum, (1), 311-324.
• Bozdoğan, D., Buyrukoğlu, S. & Bozdoğan, K. (2013). Finansal krizlerin önlenmesinde Tobin vergisinin bir türevi olarak Spahn vergisi. Gümrük ve Ticaret Dergisi, (1), 86-99.
• Cengiz, Ç. (2018). Döviz kurunun belirlenmesine yönelik teorik yaklaşımlar. Sakarya İktisat Dergisi, 7(4), 1–17.
• Cengiz, V., & Karacan, R. (2015). Gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye hareketleri ve ekonomik sonuçları. International Journal of Economic and Administrative Studies, 8(15), 327-344.
• Çelik, İ. E., Uslu, K. & Hodzhaniyazov, M. (2015). Uluslararası sermaye hareketlerinin finansal krizlere ve bankalara etkileri. Sarı, İçinde S., Gencer, A. H. ve Sözen, İ. (Ed.), International Conference On Eurasian Economies, (ss.558-566). Kazan – Russia.
• Durgun, Ö. (2007). Küreselleşme sürecinde finansal serbestleşmenin gelişmekte olan ülkelere etkileri̇. Mevzuat Dergisi, 10(111).
• Eichengreen, B. (2003). Capital Flows and Crises. MIT Press.
• Eichengreen, B. & Wyplosz, C. (1993). The unstable EMS. Brookings Papers on Economic Activity, (1), 51-143.
• Eichengreen, B., Tobin, J. & Wyplosz, C. (1995). Two cases for sand in the wheels of international finance. The Economic Journal, 105(428), 162-172.
• Ersoy, İ. (2013). The role of private capital inflows and the exchange market pressure on real exchange rate appreciation: The case of Turkey. South African Journal of Economics, 81(1), 35-51.
• Esener, S. Ç. & Biniş, M. (2012). Eski sorunlar için yeni çözümler: Yeni bir işlem vergisi önerisi. Business and Economics Research Journal, 3(4), 123-142.
• European Parliament. (2025). Legislative Train 01.2025: A new plan for Europe's sustainable prosperity and competitiveness. 15 Şubat 2025, https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/carriage/financial-transaction-tax/report?sid=8801
• Frait, J., & Komarek, L. (2001). Real exchange rate trends in transitional countries. The University of Warwick, Department of Economics Warwick Economic Research Papers (No. 596).
• Gökalp M. F. & Baydur, C. M. (2004). Serbest ticaret politikasının Türkiye deneyimi: Bir başarı öyküsü mü?. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(4), 60-83.
• Güler, B., Keleş, E. % Uçar, Ö. (2012). Finansal işlem vergileri ve Avrupa Birliği uygulaması. Ankara: Ekonomik ve Mali Politikalar Başkanlığı.
• Güney, A. (2015). Döviz kuru teorileri ve Türkiye’de döviz kurunun belirleyicileri (Yayımlanmamış Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Güngör, K. (2017). Avrupa Birliği’nde ekonomik fonksiyon bakımından sermaye üzerinden alınan vergiler ve Türkiye. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19 (1) , 97-111.
• Gür, N. (2014). Doğrudan yabancı yatırımlarının yerli şirketler üzerine etkileri. MÜSİAD Araştırma Raporu 90. İstanbul.
• Hepaktan, C. E. (2009). Türkiye’nin Marshall-Lerner koşuluna ilişkin parçalı eşbütünleşme analizi. Yönetim ve Ekonomi, 16(1), 39–55.
• Investing.com. (2024). USD/TRY- Amerikan Doları Türk Lirası (Veri seti). 23 Aralık 2024, https://tr.investing.com/currencies/usd-try-historical-data
• İnandım, Ş. (2005). Kısa vadeli sermaye hareketleri ile reel döviz kuru etkileşimi: Türkiye örneği (Uzmanlık Yeterlilik Tezi). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Piyasalar Genel Müdürlüğü, Ankara.
• İnsel, A. & Sungur, N. (2003). Sermaye akımlarının temel makroekonomik göstergeler üzerindeki etkileri: Türkiye örneği-1989: III-1999: IV. Turkish Economic Association Discussion Paper. (No. 2003/8).
• Karaca, S. S. (2010). Uluslararası sermaye hareketleri ve kriz sonrası görünüm. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. 1, 157-173.
• Karahan, Ö. & İpek, E. (2013). Türkiye’ye yönelik yabancı sermaye akımlarının hacim ve kompozisyonundaki gelişmeler, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 21, 299-316.
• Karataş, H. & Söylemez, A.O. (2005). Türkiye İş Bankası raporu Eylül 2005, Türkiye İş Bankası İktisadi Araştırmalar Müdürlüğü.
• Keskin, N. (2008). Finansal serbestleşme sürecinde uluslararası sermaye hareketleri̇ ve makroekonomik etkileri: Türkiye örneği. (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Kıran, B. (2007). Türkiye’de reel döviz kuru ile kısa ve uzun vadeli sermaye hareketleri ilişkisi. Marmara Üniversitesi İİBF Dergisi, 22(1), 269-283.
• Kısa, Ö. & Hacıköylü, C. (2022). Finansal işlem vergileri hakkında genel bir değerlendirme ve Türkiye için bazı öneriler. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 303-322.
• Koyuncu, F. T. (2010). Türkiye’de seçilmiş makroekonomik değişkenlerin doğrudan yabancı sermaye yatırımları üzerindeki etkisinin yapısal VAR analizi: 1990-2009 dönemi. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 2(1), 55-62.
• Krugman, P. (1998). Currency crises. International Finance Section, Princeton University Press. Kula, F. (2003). Uluslararası sermaye hareketlerinin etkinliği: Türkiye üzerine gözlemler. C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 4(2), 141-154.
• Matheson T. (2011). Taxing financial transactions: Issues and evidence. IMF Working Paper (No: 11/54). Morande, F. G. (1988). Domestic currency appreciation and foreign capital inflows: What comes first? Journal of International Money and Finance, 7, 447-466.
• Opoku-Afari, M., Morrissey, O., & Lloyd, T. (2004). Real exchange rate response to capital inflows: A dynamic analysis for Ghana. Centre for Research in Economic Development and International Trade CREDIT Research Paper (No: 04/12).
• Organ, İ. & Berk, E. (2016). Kısa vadeli sermaye hareketlerinin döviz kuru ilişkisi ve Türkiye için Tobin vergisi tartışması. EconWorld Working Paper Series (No: 2016-005), 1-14.
• Öcal, F. M. & Polat, M. A. (2012). Küresel düzeyde sermaye hareketlerini̇ yönetmede tobı̇n vergisi̇: Türkiye örneğı̇. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 40, 67-94.
• Önder, R. (2021). Küreselleşme, yabancı sermaye ve Tobin vergisi: Dünya ve Türkiye uygulaması. Econharran, 5(8), 1-34.
• Quaghebeur, M. (2004). Belgium supports Tobin tax. Tax Notes International. 18 Şubat 2025, http://www.taxation.be/pdf/t039.pdf
• Sezal, L. (2020). 2018 Ağustos krizinin Türk bankacılık sektörüne etkisi. Journal of Economics and Research, 1(1), 17-32.
• Söylemez, A. & Demirci, S. (2013). Uluslararası sermaye akımlarının kontrolü ve Avrupa Birliği’nin konuya yaklaşımı hakkında bir inceleme. Marmara Üniversitesi Avrupa Topluluğu Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, 21(1), 85-109.
• Söylemez, A. & Yılmaz, A. (2012). Türkiye ekonomisinde finansal serbestleşme döneminde uluslararası sermaye girişi-büyüme ilişkisi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 33 (2), 47-66.
• Spahn, P. B. (1995). International financial flows and transactions taxes: Survey and options. University of Frankfurt/International Monetary Fund (IMF) Working Paper (WP/95/60).
• Spahn, P. B. (1996). The tobin tax and exchange rate stability finance and development. June.
• Stiglitz, J. E. (2000). The Contributions of the Economics of Information to Twentieth Century Economics. The Quarterly Journal of Economics, 115(4), 1441–1478.
• Suvanto, A., Honkapohja, S., Berlund, T. & Mikkola, A. (2001). Promoting the stability of international capital movements. Ministry of Finance Finland Research Report (No:1/2001).
• Şen, H. & Sağbaş, İ. (2017). Vergi teorisi ve politikası. Barış Arıkan Yayınları.
• Şen, H., Öz, E., & Keskin, A. (2004). Tobin vergisi spekülatif amaçlı döviz hareketlerini önlemede bir çözüm olabilir mi. Vergi Sorunları Dergisi, 190, 92-108.
• Şen, S. (2015). Finansal serbestleşme, kriz ve finansal işlem vergileri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal bilimler Enstitüsü, Bursa.
• Şen, S., & Tokatlıoğlu, M. (2016). Finansal işlem vergileri ve Avrupa Birliği. Maliye Dergisi, (170), 71-89.
• Subaşat, T. (2019). Türkiye’de ekonomik mucize ve krizin anatomisi. Mülkiye Dergisi, 43(1), 235-256.
• T.C. Resmi Gazete, (2020). (31136, 24/05/2020) https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/05/20200524.pdf
• Tax Policy Center (2015). Financial transaction taxes in theory and practice. Washington, DC: Urban Brookings
• Tax Policy Center. 12 Şubat 2025, https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/FINANCIAL-TRANSACTION-TAXES.pdf
• Tezer, H. (2020). Uluslararası sermaye hareketlerinin Türkiye ekonomisi üzerindeki makroekonomik etkisinin incelenmesi (2008-2018). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(2), 831-859.
• Turan, Z. (2011). Dünyadaki ve Türkiye’deki Krizlerin Ortaya Çıkış Nedenleri ve Ekonomik Kalkınmaya Etkisi. Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 4(1), 56–80.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2018). Para Politikası Kurulu kararları 2018. 25 Aralık 2024, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Temel+Faaliyetler/Para+Politikasi/PPK/2018
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2019). Yıllık faaliyet raporu 2019. 18 Aralık 2024, https://www3.tcmb.gov.tr/yillikrapor/2019/tr/m-0-4.html
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2020). Yıllık faaliyet raporu 2020. 18 Aralık 2024, hhttps://www3.tcmb.gov.tr/yillikrapor/2020/tr/m-0-4.html
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2021a). Uluslararası Yatırım Pozisyonu İstatistiklerine ilişkin yöntemsel açıklama. 15 Ocak 2025, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/0db11b1d-ca83-47c9-9edb-f1b37202c0e4/UYPMetaveri.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-0db11b1d-ca83-47c9-9edb-f1b37202c0e4-m6Tan53
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2021b). 23 Aralık 2024, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/tr/tcmb+tr/main+menu/istatistikler/doviz+kurlari/gosterge+niteligindeki+merkez+bankasi+kurlarii
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (TCMB). (2021c). Elektronik veri dağıtım sistemi. 23 Aralık 2024, https://evds2.tcmb.gov.tr/
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (2024). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (Veri seti). 23 Aralık 2024, https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/serieMarket/collapse_36/5122/DataGroup/turkish/bie_odeayrsunum6/
• Türsoy, T. (2008). Sermaye hesabı liberalizasyonu: Teorik bir inceleme. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 9(2), 217–231. Uslu, H. (2023). Türkiye’de reel döviz kuru, enflasyon ve faiz oranlarının dış ticaret üzerindeki etkisi: Simetrik ve asimetrik yöntemlerle analiz. İKSAD Yayınevi.
• Vlasenko, V. (2016). Financial transaction tax. Law School Student Scholarship. 908.
• Yavan, S. (2024). Tobin vergisinin Robin Hood etkisi: Gelir dağılımında adaleti yaratır mı?. Biga İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (2), 96–109.
• Yüce, M., & Kızıler, N. (2016). Damga Vergisi Kanunu çerçevesinde sözleşmelerle ilgili özel durumlar. Gümrük ve Ticaret Dergisi, (8), 38-51.