Bediüzzaman Said Nursî ve Abdulvehhâb-ı Şa’rânî’nin Dört Fıkıh Mezhebinin Birliğine Dair Yaklaşımları Üzerine

Öz

Bu makale, Bediüzzaman Said Nursî (ö. 1960) ile Abdulvehhab-ı Şa’rânî’nin (ö. 973/1565) fıkıh mezheplerinin birleştirilmesi ve bunların toplumsal ve tarihî yapılarla etkileşimi konusundaki yaklaşımlarını mukayeseli olarak incelemektedir. Çalışma, Müslümanların ortak dinî temellere sahip olmalarına rağmen neden farklı mezheplere mensup oldukları sorusunu irdelemekte ve her iki âlimin fıkhî ve hukukî ihtilafları uzlaştırma yönündeki çabalarını analiz etmektedir. Nursî’nin Risâle-i Nurları ile Şa’rânî’nin el-Mîzânu’l-Kübrâ’sı üzerine yapılan karşılaştırmalı metin analizi, her iki düşünürün de hukukî çoğulculuğu birliğin korunmasına hizmet eden, esneklik sağlayan ilahî bir hikmetin yansıması olarak gördüklerini ortaya koymaktadır. Namazı bozan necaset miktarı, sabah namazının vaktinin tespiti gibi örnekler üzerinden, her iki âlimin de farklılıkları toplumsal ihtiyaçlara uygun ilahî ruhsatlar olarak yorumladıkları gösterilmektedir. Sonuç olarak çalışma, mezhep farklılıklarının ümmeti bölmekten ziyade İslâm hukukunu zenginleştirdiğini ve modern dönemde Müslümanlar arası birlikte yaşam ve hukukî hoşgörüye değerli katkılar sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam hukuku
• fıkıh
• mezhepler
• hukuki çoğulluk
• Said Nursi
• eş-Şa'rani
• hukuki birlik
• içtihat

Madhabs in Context: A Study on Approaches on Nursî and Al- S̲h̲aʿrānī on Unifying Islamic Law Schools

Öz

This study compares the perspectives of Bediüzzaman Said Nursî (d. 1960) and ʿAbd al-Wahhāb al-Shaʿrānī (d. 973/1565) on the unification of Islamic legal schools and their interaction with social and historical structures. It explores why Muslims adhere to different madhabs despite sharing common religious foundations and analyzes both scholars’ efforts to reconcile legal diversity. Using a comparative textual analysis of Nursî’s Risale-i Nur and Shaʿrānī’s Al-Mīzān al-Kubrā, the study highlights how each thinker regards legal plurality as an expression of divine wisdom that preserves unity while allowing flexibility. By examining jurisprudential examples such as the degree of impurity that invalidates prayer and the timing of Fajr, it argues that both scholars interpret differences as divine concessions suited to varying social needs. Ultimately, it concludes that madhab diversity, far from fragmenting the ummah, enriches Islamic law and offers valuable insights for modern Muslim coexistence and legal tolerance.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• fiqh
• madhabs
• legal pluralism
• Nursi
• al-Sha'rani
• legal unity
• jurisprudendal diversity

Etik Beyan

Bu makale yazarın 2005 yılında İstanbul'da katıldığı bir sempozyumda Türkçe sunduğu bir tebliğin geliştirilmiş, düzenlenmiş İngilizce versiyonudur. İlk versiyon: Fıkıh Mezheplerinin Sosyal Yapı Perspektifinden Mukayesesine Giriş —Said Nursi ve Şa'rani Örneği— By Fatih Okumuş / In 089. Sayı | Kış 2005 | Bilim ve Din / 01.01.2005

Kaynakça

1. Abduh, Muhammed b. Hasan Hayrullah. Risâletü’t-Tevhîd. Haz. Hüseyin Yûsuf el-Gazzâl. Beyrut: Dâr İhyâi’l-Ulûm, 1405/1985.
2. Adams, Charles C. Islam and Modernism in Egypt: A Study of the Modern Reform Movement Inaugurated by Muhammad ‘Abduh. London: Oxford University Press, 1933.
3. Gökçe, Ferhat, Şa’ranî ve Hadisleri Değerlendirmede Mîzân Yöntemi / The Mīzān Method in Resolving Discrepancies Among Fiqh-related Ḥadīths, (Unpublished MA Thesis), Ankara, 2004.
4. Gökçe, Ferhat. “Fıhkî Hadisler Arasındaki İhtilâfların Çözümünde Mîzân Yöntemi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/2 (Nisan 2013), 7-36.
5. Gül, Hâlim. “Hukukçu Bir Sûfi İbnü’l- Arabî Müdafası: İmam Şarani Örneği”. Şarkiyat 9 (Nisan 2013): 46-72.
6. Hallaq, Wael B. The Origins and Evolution of Islamic Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
7. Halebî, İbrahim. Tam Kayıtlı Halebi-i Sağir ve Tercemesi. Çev. Hasan Ege. İstanbul: Salâh Bilici Kitabevi, 1973.
8. Hamidullah, Muhammed. İslâm’a Giriş. Çev. İbrâhim Ârif Koytak - Veysel Uysal. İstanbul: Beyan Yayınları, 1999.

9. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf. el-İntikâ fî fedâili’l-eimmeti’s-selâseti’l-fukahâ. Haz. Abdülfettah Ebû Gudde. Beyrut: Mektebetü’l-Matbûâtü’l-İslâmiyye, 1996.
10. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dımaşkî. Mecmû‘atu Resâ’il İbn Âbidîn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
11. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddimetü İbn Haldûn. Haz. Ali Abdu’l-Vâhid Vâfî. Kahire: Dâr Nahdatü Mısr, 1981.
12. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. Beyrut: Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, t.y.
13. İbnü’l-Mukaffa‘, Ebû Muhammed Abdullah b. Mukaffa‘. Risâletü’s-sahâbe. Beyrut: Dârü’l-Muktebes, 2014.
14. Kaplan, Hayri. “Fakih Bir Sûfî Örneği Olarak Abdulvehhâb Eş-Şa’rânî”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 2/2 (Haziran 2002), 119.
15. Kılıç, Yusuf. İslâm Fıkıh Mezheplerinin Doğuşunu Hazırlayan Sebepler. İstanbul: Emre Matbaası, 1997.
16. Nursî, Bediüzzaman Said. Kastamonu Lâhikası. İstanbul: Envar Neşriyat, 1995.
17. Nursî, Bediüzzaman Said. Risale-i Nur Külliyatından Mektubat. İstanbul: Tenvir Neşriyat, 1990.
18. Nursî, Bediüzzaman Said. Risale-i Nur Külliyatından Sözler. İstanbul: Tenvir Neşriyat, 1990.
19. Pickthall, Marmaduke. The Glorious Qur’an. 6. bs. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2011.
20. Şa‘rânî, Abdülvehhâb. el-Mîzânü’l-Kübrâ. 2 cilt. Kahire: el-Matbaatu’l-Âmira, 1318.
21. Turner, Colin. The Qur’an Revealed: A Critical Analysis of Said Nursi’s Epistemological Approach to the Qur’an. Berlin: Gerlach Press, 2013.
22. Winter, Michael, (Çeviren: Mahmut Çınar) “Onaltıncı Yüzyılda Şa’rânî Ve Mısır Toplumu”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 41 (Mart 2014): 275-96. https://doi.org/10.15370/muifd.10714.
23. Zaman, Muhammad Qasim. The Ulama in Contemporary Islam: Custodians of Change. Princeton: Princeton University Press, 2002.
24. “Al-Maktaba al-Shi’iyya موسوعة الإمام علي بن أبي طالب (ع) في الكتاب والسنة والتاريخ - محمد الريشهري - ج ١٠ - الصفحة ٥٤.” Erişim 27 Ocak 2024. http://shiaonlinelibrary.com/
25. “Social Structure Definition & Meaning - Merriam-Webster.” Erişim 26 Ocak 2024. https://www.merriam-webster.com/dictionary/social%20structure