Belâgat İlmi Açısından Süyûtî’nin Kur’an’a Yaklaşımı

Yıl 2025, Sayı: 27, 73 - 83, 31.12.2025

Abdusalam Çaharbağlı

https://doi.org/10.55483/cekmece.1702573

Öz

Kur’ân-ı Kerîm’in nazmı yapısı ile içerdiği manevî derinlik, nüzulünden itibaren İslâm ilim geleneğinde çok yönlü yorumlara konu olmuş; bu yönüyle Kur’ân, hem dilsel hem de teolojik bir çözümleme nesnesi hâline gelmiştir. Kur’ân’ın bu çok katmanlı yapısını anlamada en işlevsel ilim dallarından biri şüphesiz belâgattır. Zira belâgat, lafzın mana ile kurduğu estetik ilişkiyi ortaya koyarak, i‘câzın dilsel boyutuna dair önemli ipuçları sunmaktadır. Bu bağlamda elinizdeki çalışma, Celâleddîn es-Süyûtî’nin Kur’ân’a yaklaşımında belâgat ilmine nasıl yer verdiğini tespit etmeyi hedeflemektedir. Araştırma, müellifin el-İtkān fî ‘ulûmi’l-Kur’ân ve ed-Dürrü’l-mensûr fî’t-tefsîr bi’l-Me’sûr adlı eserleri çerçevesinde şekillenmiş; mecâz, istiâre, teşbîh gibi belâgat unsurlarının söz konusu eserlerdeki yansımaları, teorik ve pratik düzlemde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Süyûtî’nin klasik belâgat mirasını sistematik biçimde yorumladığını ve bunu metin merkezli bir yöntemle Kur’ân ayetlerine tatbik ettiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Süyûtî , belâgat , i‘câz , Kur’ân , tefsir , el-İtkān , ed-Dürrü’l-Mensûr , mecâz , istiâre , beyân

Süyûtî's Approach to the Qur'an from the Perspective of Rhetoric

Öz

The Qur’ān, with its eloquent structure and profound semantic layers, has consistently occupied a central place in Islamic scholarship. Among the disciplines that emerged to facilitate a deeper understanding of its divine message, Arabic rhetoric (balāgha) holds a particularly significant position, especially in relation to the doctrine of iʿjāz (inimitability). This study explores the role of balāgha in the Qur’ānic exegesis of Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī, one of the most prolific scholars of the classical Islamic tradition. Drawing primarily on his two key Works-al-Itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān and al-Durr al-Manthūr-the research examines al-Suyūṭī’s interpretive strategies regarding rhetorical figures such as metaphor, simile, and metonymy, while also assessing how he employed classical rhetorical theories to explicate Qur’ānic passages. The findings suggest that al-Suyūṭī not only inherited the classical rhetorical legacy but also developed a systematic and text-centered method that contributed to the consolidation of balāgha as a vital exegetical tool in Qur’ānic studies.

Anahtar Kelimeler

al-Suyūṭī , rhetoric , i‘jāz , Qur’an , tafsīr , al-Itqān , al-Durr al-Manthūr , metaphor , stylistics , balāgha

Kaynakça

• Abdulkâhir b. Abdurrahman el-Cürcânî, Delâ’ilü’l-i‘câz, tahkik: Muhammed Rızâ Nasrullâh, Kahire: Mektebetü’l-Külliyyât, 1992.
• Abdülrahman Hasan Habenneke, el-Belâğa: Usûluhâ ve ‘Ulûmuhâ (Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1996.
• Ahmed b. İbrâhîm el-Hâşimî, Cevâhirü’l-Belâğa fî’l-Me‘ânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî‘ Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1986.
• Ahmed b. İbrâhîm el-Hâşimî, Cevâhirü’l-Belâğa fî’l-Me‘ânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî‘ Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1986.
• Ahmed eş-Şerkāvî İkbâl, Mektebetü’l-Celâl es-Süyûṭî, Rabat, 1977.
• Ahmed b. Muhammed ed-Dâvûdî, “Tercemetü’l-ʿAllâme es-Süyûṭî,” ed-Dirʿiyye içinde, kısmi neşir: Muhammed Hayr el-Bikāî, c. III, Riyad: 2000-2001.
• Emîn el-Hûlî, el-Belâğa ve’t-Tatbîk, Kahire: Dâru’l-Ma’ârif, 1985.
• Emîn el-Hûlî, el-Belâğa ve’t-Tatbîk, Kahire: Dârü’l-Maârif, 1985.
• Abdulkâhir b. Abdurrahman el-Cürcânî, Esrârü’l-Belâğa.
• Abdurrahman b. Ebî Bekr el-Kazvînî, el-Îzâh fî Ulûmi’l-Belâğa, tahkik: Muhammed Ebu’l-Fazl İbrâhim, Kahire: Dârü’l-Fikr, 1980.
• Abdullah b. Müslim İbn Kuteybe, Te’vîlu Müşkili’l-Kur’ân, tahkik: Ahmed Muhammed Şâkir, Kahire: Dâru’t-Turâs, 1973.
• M. Yekta Saraç, “Süyûtî, Celaleddin,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. 38, İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Mustafa Sabri Efendi, Mevkıfu’l-Akli ve’l-İlm ve’l-Âlem, c. 4, Kahire: Matbaatü Sâlih, 1912.
• Muhammed Abdullah Dırâz, en-Nebeü’l-Azîm, Kahire: Dâru’l-Kalem, 1970.
• Celâleddîn Abdurrahman es-Süyûtî, el-İtkān fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân, tahkik: Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhim, Kahire: Mektebetü Dârı’t-Türâs, 1967.
• Celâleddîn Abdurrahman es-Süyûtî, ed-Dürrü’l-Mensûr fî’t-Tefsîr bi’l-Me’sûr, tahkik: Abdussamed el-Mü’minî, Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y.
• Ali b. Îsâ er-Rummânî, en-Nuket fî İ‘câzi’l-Kur’ân, Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, t.y.
• Yusuf b. Ebî Bekr es-Sekkâkî, Miftâhu’l-‘Ulûm, tahkik: Ya’rub b. Ahmed et-Telîlî, Kahire: Mektebetü Dârı’t-Türâs, 1987.
• Mahmûd b. Ömer ez-Zemahşerî, el-Keşşâf, tahkik: Abdulrâşid es-Sıddîkî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.