Moğol Hâkimiyeti Altındaki Anadolu'da Güç Dinamikleri: Germiyanoğullarının Tarih Sahnesine Çıkışı

Öz

1243 yılında gerçekleşen Kösedağ Savaşı, Türkiye Selçuklu Devleti’nin Moğollar karşısında ağır bir yenilgiye uğramasıyla sonuçlanmış ve bu gelişme, Anadolu’da Moğol siyasi egemenliğinin açık şekilde hissedilmeye başlandığı bir dönemin kapısını aralamıştır. Savaşın hemen ardından Selçuklu sultanları, İlhanlı hükümdarlarına tâbi olmayı kabul etmiş, ancak bu bağlılık, fiilî anlamda merkezî otoritenin zayıflamasına neden olmuştur. Özellikle taşrada devlet otoritesinin azalması, yerel güç odaklarının ortaya çıkmasına ve feodal çözülmenin hız kazanmasına yol açmıştır. Moğolların doğrudan kontrol yerine dolaylı hâkimiyet yöntemini tercih etmeleri, Anadolu’daki çeşitli Türkmen beylerinin kendi bölgelerinde siyasi ve askerî özerklik kazanmalarını kolaylaştırmıştır. Bu süreçte öne çıkan beyliklerden biri olan Germiyanoğulları, başlangıçta Malatya ve çevresinde etkili olmuş, zamanla Batı Anadolu’ya göç ederek burada kalıcı bir siyasi yapı oluşturmuştur. Hem Selçuklu hem de İlhanlılarla kurdukları esnek ilişkiler sayesinde varlıklarını sürdürmeyi başaran Germiyan beyleri, Anadolu’daki beylikleşme sürecinin öncülerinden biri olmuştur. Bu makale Germiyanoğullarının yükselişi merkeze alınarak, dönemin hadiselerini analiz edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Moğol Hâkimiyeti
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Germiyanoğulları Beyliği
• Beylikleşme Süreci
• Anadolu Siyasi Tarihi

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK 2219

Etik Beyan

ETİK BEYANA İHTİYAÇ YOKTUR.

Teşekkür

Bu çalışmanın ortaya çıkış sürecinde, her zaman yanımda olan ve bana maddi-manevi destekleriyle güç veren kıymetli abilerim Mehmet Can Bingöl, Rıdvan Bingöl ve Şerif Bingöl’e en derin şükranlarımı sunarım. Hayatımın her aşamasında olduğu gibi akademik yolculuğumda da varlıkları bana güven ve cesaret vermiştir. Bununla birlikte, sabrı, sevgisi ve dualarıyla en büyük dayanağım olan annem Sakine Bingöl’e ve fedakârlıklarıyla bana her zaman örnek olan babam Mehmet Ali Bingöl’e minnettarlığımı ifade etmek isterim. Onların varlığı ve desteği, bu çalışmanın en önemli ilham kaynağı olmuştur.

Power Dynamıcs In Anatolıa Under Mongol Rule: The Rıse Of The Germıyanıds To The Hıstorıcal Stage

Öz

The Battle of Köse Dağ in 1243 brought a severe defeat to the Seljuk Sultanate of Rum, initiating a period of evident Mongol political dominance in Anatolia. Following the battle, the Seljuk sultans submitted to the Ilkhanid rulers, leading to the weakening of central authority and the rise of local power centers. The decline of state control, particularly in rural regions, accelerated feudal fragmentation. The Mongols’ preference for indirect rule enabled various Turkmen beys to gain political and military autonomy. Among them, the Germiyanids first held influence around Malatya before moving to Western Anatolia, where they established a lasting principality. Through pragmatic relations with both the Seljuks and Ilkhanids, the Germiyan beys preserved their rule and became pioneers of the Anatolian beylik system. This article examines the rise of the Germiyanids and the effects of Mongol domination within the era’s shifting power dynamics.

Anahtar Kelimeler

• Mongol Domination
• Sultanate of Rum
• Germiyanid Beylik
• Process of Beylik Formation
• Political History of Anatolia.

Kaynakça

1. Abu’l Farac İbn’ül İbrî. (1941). Tarihi Muhtasarüddüvel (Ş. Yaltkaya, Çev.). Maarif Matbaası.
2. Ahmet Cevdet Paşa. (1977). Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa (Cilt II-IV). İstanbul.
3. Akdağ, M. (2010). Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi. Ankara.
4. Aksarayî, K. M. (2000). Müsâmeretü’l-Ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
5. Anonim Selçuknâme. (2014). Tarih-i Al-i Selçuk (H. İ. Gök & F. Coşkuner, Haz.). Atıf Yayınları.
6. Bayram, M. (2002). Türkiye Selçukluları Uç Beyi Denizlili Mehmet Bey. Türkler Ansiklopedisi, 6, Ankara.
7. Bingöl, G. (2023). Moğol/İlhanlı Hâkimiyeti Altındaki Anadolu’da Çıkan İsyanlar (1243-1335) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi SBE.
8. Bingöl, G. (2025). Anadolu’da Ağaç eri Türkmenleri: Kökenleri, Direnişleri ve Tarihsel Mücadeleleri. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(15), 11-26.

9. Bingöl, G., & Aslan, Ö. (2025). XIII. Yüzyılda Anadolu’da Türkmen Direnişi: Denizli ve Çevresindeki İsyanlar. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 13(26), 58-69. doi: 10.55483/cekmece.1640750.
10. Bingöl, G., & Çopur, H. 2025). Alâeddin Keykubad’ın Abbâsî Halifeleri ile İlişkileri: Siyasi Askeri ve Manevi Bağlar. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(1), 17-26. https://doi.org/10.56252/turktarars.1625896.
11. Bingöl, G. (2025). Anadolu’da Güç Dengeleri: Selçuklu-İlhanlı Rekabetinde Türkmenlerin Rolü. Bulanık MYO Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 34-45.
12. Cahen, C. (2011). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler (E. Üyepazarcı, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Ekici, K. (2012). İlhanlı Hükümdarı Geyhâtû ve Zamanı [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi SBE.
13. El-Ömerî, S. B. F. (2014). Ebsar Fi Mesaliku’l Memalik’il-Emsar (Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım) (A. Batur, Nşr.). İstanbul.
14. Ersan, M. (2007). Selçuklular Zamanında Ermeniler. Türk Tarih Kurumu.
15. Ersan, M. (2010). Türkiye Selçuklu Devleti’nin Dağılışı. Birleşik Yayınevi.
16. İbn Battuta. (2004). İbn Battuta Seyahatnamesi I (A. S. Aykut, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
17. İbn Bibi. (1996). El-Evâmirü’l-Alâ’iyye Fi’l-Umûri’l-Ala’iyye: Selçuknâme, (M. Öztürk, Çev., Cilt I-II). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. İbn Bîbî. (1971). El-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-Umûri’l-ʿAlâʾiyye (Çev. M. N. Köymen). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Gibbons, H. A. (1998). Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu (B. An, Çev.). Ankara.
20. Gökhan, İ. (2018). Kösedağ Savaşı ve Anadolu’nun Moğollar Tarafından İşgali. A. Kaya (Ed.), 1243 Kösedağ Savaşı ve Anadolu’nun Moğollar Tarafından İşgali (S. XX-XX). CÜASAM, TTK.
21. Göksu, E. (2009). Kösedağ Savaşı. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (2).
22. Kaya, A. (2018). İlhanlıların Türkmen Beylerine Karşı Politikası. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2).
23. Kayaoğlu, İ. (T.Y.). Baba İshak Olayı: Mevlana’nın Çağdaşı Derviş Tarikatlar-Babalar, Kalenderiler ve Diğerleri. AÜİFD, S. 144-155.
24. Kaymaz, N. (1970). Pervâne Mu’înü’d-Dîn Süleyman. Ankara Üniversitesi Basımevi.
25. Kazvînî, H. M. (2018). Tarih-i Güzide (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
26. Kesik, M. (2004). Mesud II. DİA (Cilt XXIX, S. 342–344). Ankara.
27. Merçil, E. (2006). Müslüman-Türk Devletler Tarihi. Türk Tarih Kurumu.
28. Merçil, E. (2008). Sahip Ataoğulları. DİA (Cilt XXXV, S. 518). TDV.
29. Müneccimbaşı, A. B. L. (2000). Camiü’d-Düvel I-II: Selçuklular Tarihi (A. Öngül, Yay.). Akademi Kitapevi.
30. Ocak, A. Y. (2000). Babaîler İsyanı: Aleviliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü. Dergâh Yayınları.
31. Özaydın, A. (2018). Arap Kaynaklara Göre Kösedağ Savaşı (641/1243). A. Kaya (Ed.), 1243 Kösedağ Savaşı ve Anadolu’nun Moğollar Tarafından İşgali. CÜASAM, TTK.
32. Sevim, A., & Yücel, Y. (1989). Türkiye Tarihi: Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi. Türk Tarih Kurumu.
33. Şen, M. E., & Bingöl, G. (2022). Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu Şerafeddin. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 5(2), 381-392. Https://Doi.Org/10.48120/Oad.1171449.
34. Sümer, F. (1969/1970). Anadolu’da Moğollar. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 1, 1–147.
35. Turan, O. (1971/2010). Selçuklular Zamanında Türkiye. Turan Neşriyat.
36. Turan, O. (1993). Keyhusrev III. İslam Ansiklopedisi (Cilt VI, S. 629). MEB.
37. Umar, B. (1993). Türkiye’deki Tarihsel Adlar. İnkılap Yayınları.
38. Ünalan, S. (2015). Batı Anadolu Beyliklerinden Germiyanoğulları Beyliğinde Sosyal-Kültürel ve İktisadi Hayat. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 73-96.
39. Urfalı Mateos. (2000). Vekayi-Namesi (952-1136) ve Papaz Griger’un Zeyli (1136-1162) (H. Andrasyon, Çev.). NIC Yayınları.
40. Uzunçarşılı, İ. H. (2011). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Karakoyunlu Devletleri. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
41. Uzunçarşılı, İ. H. (1997). Germiyan-Oğulları. İA (Cilt IV, S. 767). MEB.
42. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
43. Pachymeres. (1938). Relations Historiques (Acta et Diplomata Graeca Medii Aevi, ed. A. Heisenberg). Aktaran: Paul Wittek. In The Rise of the Ottoman Empire (s. 116). London: Royal Asiatic Society.
44. Wittek, P. (1938). The Rise of the Ottoman Empire. London: Royal Asiatic Society.
45. Varlık, M. Ç. (1974). Germiyan-Oğulları Tarihi (1300-1429). Türk Tarih Kurumu.
46. Yazıcı, N. (2002). İlk Türk-İslam Devletleri Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı.
47. Yazıcızâde Ali. (2017). Tevarih-i Al-i Selçuk (Oğuznâme-Selçuklu Tarihi) (A. Bakır, Haz.). Çamlıca Yayınları.
48. Yınanç, M. H. (1934). Türkiye Tarihi: Selçuklular Devri I Anadolu’nun Fethi. İstanbul.