A CRITICAL ANALYSIS OF ‘ÎNAH SALE AS A HIYAL (LEGAL STRATAGEMS) IN ISLAMIC BANKING OPERATIONS

Öz

The înah sale (bay’u’l-’îna) is a type of contract that has been recognized since the early days of Islam. Categorized within Islamic jurisprudence under the headings of hiyal and makhârij (legal/juristic stratagems or expedients), this transaction essentially refers to the act of repurchasing a commodity that was originally sold on a deferred-payment basis for a lower cash price. Islamic jurists have historically debated the permissibility of the înah sale within the hiyal literature. Scholars from the Hanafi and Shâfi’î schools of law generally adopted a positive stance, whereas those belonging to the Mâlikî and Hanbalî schools displayed caution regarding this type of transaction. During the Ottoman period, înah sale was examined under the concept of mu’âmala-i shar’iyya (a legally sanctioned transaction), which was described as the legitimate form of the înah sale. Conversely, contemporary standard-setting bodies in (Islamic) participation banking, such as AAOIFI and TKBB, have chosen to maintain a cautious approach toward the înah sale, citing specific concerns. This article aims to investigate the înah sale within the framework of hiyal to determine which variations are deemed licit and which are illicit. Furthermore, it seeks to demonstrate that, in the context of participation banking transactions, the type of înah sale where the commodity does not revert directly to its original seller is considered valid under Islamic law.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Islamic Banking
• ‘înah sale
• hiyal (legal stratagems)
• hila al-shari’a

Hiyel Bağlamında Îne Satışının Katılım Bankacılığı İşlemleri Açısından Değerlendirilmesi

Öz

Îne satışı (bey‘u’l-îne), aslında İslam’ın ilk zamanlarından beri bilinen bir akit türüdür. İslam hukukunun hiyel ve mehâric (fıkhî/hukukî çareler) başlıkları altında incelenen bu akit türü, veresiye satılan bir malın peşin olarak daha ucuza alınmasını ifade etmektedir. İslam fakihleri hiyel literatürü bağlamında îne satışının meşruiyetini sorgulamış, Hanefi ve Şâfiî mezhebi alimleri, buna genel olarak müspet yaklaşırken, Mâlikî ve Hanbelî mezhebi alimleri bu satış türü hakkında ihtiyatlı bir tavır sergilemişlerdir. Osmanlı dönemi alimleri, îne satışını muâmele-i şer‘iyye başlığı altında incelemiş, bu muâmelenin, îne satışının meşru hale getirilmiş şekli olduğunu belirtmişlerdir. Katılım bankacılığında standart belirleyici kurumlar olan AOOIFI ile TKBB ise îne satışına belli gerekçelerden dolayı mesafeli yaklaşmayı tercih etmişlerdir. Bu makale, hiyel bağlamında îne satışını ele alarak hangi îne çeşidinin meşru; hangisinin ise gayrimeşru olduğunu ortaya koyarak katılım bankacılığı işlemleri açısından malın doğrudan sahibine dönmediği îne satışının İslam hukuku açısından sahih/geçerli olduğunu ispat etme amacına matuftur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Katılım Bankacılığı
• îne satışı
• hiyel
• hîle-i şer‘iyye

Kaynakça

1. AAOIFI, Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions. Faizsiz Finans Standardı 30: Teverruk. İstanbul: TKBB Yayınları, 2024.
2. Abdürrezzâk es-San‘ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî el-Himyerî. el-Muṣannef. thk. Merkezü’l-Buhûs ve Takniyetü’l-Ma‘lûmât – Dâru’t-Te’sîl. 10 Cilt. b.y.: Dâru’t-Te’sîl, 2. Basım, 1437/2013.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnaûd vd. 50 Cilt. b.y.: Mü’essesetü’r-Risâle, 1421/2001.
4. Akgündüz, Ahmed. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri. 9 Cilt. İstanbul: Fey Vakfı, 1990.
5. Anzî, Murdî b. Müşevveh el-‘Anzî. Fıḳhu’l-hendeseti’l-mâliyyeti’l-İslâmiyye. Riyad: Dâru Künûzi İşbîliyye li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1436/2010.
6. Apaydın, H. Yunus. “Îne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ine.
7. Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-Aynî. el-Binâye şerḥu’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa‘bân. 13 Cilt. Beyrut : Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1420/2000.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-Beyhakī. Maʿrifetü’s-sünen ve’l-âs̱âr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘cî. 15 Cilt. Karaçi: Câmi‘atu’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye vd., 1412/1991.

9. —. Şu‘abu’l-îmân. thk. Ebû Hâcer Muhammed es-Sa‘îd b. Besyûnî Zaglûl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421/2000.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb el-Buğa. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr – Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
11. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûḥu’l-beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y.
12. Cebeci, İsmail. “Teverruk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/teverruk.
13. Desûkî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Arafe ed-Desûkī. Ḥâşiyetü’d-Desûkī ʿale’ş-Şerḥi’l-kebîr. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, t.y.
14. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. el-Baḥrü’l-muḥîṭ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420/2000.
15. Ekinci, Ekrem Buğra. “Eski Hukukumuzda Hîle-i Şer‘iyyeye Dair”. AÜ Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi, 10/1-2 (2006), 3-16.
16. el-Mevsû‘atü’l-fıḳhiyyetü’l-Küveytiyye. 45 Cilt. Küveyt: Vüzerâtü’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûni’l-İslâmiyye, 1404-27/1983-2006.
17. Ferrâ el-Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’ el-Begavî. Meṣâbîḥu’s-sünne. thk. Yusuf Abdurrahman el-Mar‘aşlı vd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1407/1987.
18. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Feyyûmî el-Hamevî. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-Şerḥi’l-kebîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘İlmiyye, t.y.
19. Haccâvî, Ebü’n-Necâ Şerefüddîn Mûsâ b. Ahmed b. Mûsâ el-Haccâvî el-Makdisî. el-İḳnâʿ fî fıḳhi’l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel. thk. Abdüllatif Muhammed Musa es-Sübkî. 4 Cilt. Kâhire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1351/1932.
20. Hacvî, Muhammed b. el-Hasen b. el-Arabî es-Seâlibî el-Hacvî el-Mâlikî. el-Fikrü’s-sâmî fî târîḫi’l-fıḳhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1416/1995.
21. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Âdil Mürşid vd. 9 Cilt. b.y.: âru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1439/2018.
22. Hamevî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Hasenî (el-Hüseynî) el-Hamevî el-Mısrî. Ġamzü ʿuyûni’l-beṣâʾir ʿalâ meḥâsini’l-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1405/1985.
23. Haskefî, Alâüddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Haskefî ed-Dımaşkī. ed-Dürrü’l-muḫtâr şerḥu Tenvîri’l-ebṣâr ve Câmi‘i’l-biḥâr. thk. Abdülmün‘am Halil İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1423/2002.
24. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkī. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 6 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matba‘a Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1386/1966.
25. İbn Âli Rüşûd, Riyâd b. Râşid Abdillâh Âli Rüşûd. et-Teverruḳu’l-maṣrafî. Katar: Vüzerâtu’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûnü’l-İslâmiyye, 1434/2013.
26. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. thk. Muhammed el-Habîb İbnü’l-Hûce. 3 Cilt. Katar: Vüzerâtü’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûni’l-İslâmiyye, 1425/2004.
27. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. 7 Cilt. Lübnan vd.: Dâru't-Tâc vd., 1409/1989.
28. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fetḥu’l-bârî bi-şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. thk. M. Fuad Abdülbâkî. 13 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1380-1390/1960-1970.
29. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Muhammed Abdüsselâm İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1411/1991.
30. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Âsım Musa Hâdî. Cübeyl: Dâru’s-Sıddîk li-n-Neşr, 2. Basım, 1435/2014.
31. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414/1993.
32. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Şerḥu Fetḥi’l-ḳadîr ‘ale’l-Hidâye. 7 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matba‘a Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1389/1970.
33. İbnü'd-Dibyân, Dibyân b. Muhammed ed-Dibyân. el-Mu‘âmelâtü’l-mâliyye esâleten ve mu‘âṣıraten. b.y.: y.y., 2. Basım, 1432/2011.
34. İbnü'l-Mu‘aydî, Abdullah b. Râzî Murzî el-Mu‘aydî. Aḥkâmu ‘uḳûdi’d-temvîl fi’l-fıḳhi’l-İslâmî. b.y.: Dâru Künûzi İşbîliyye li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1438/2017.
35. Kâdı İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. et-Tenbîhâtü’l-müstenbiṭa ʿale’l-kütüb (fî şerḥi müşkilât) el-müdevvene ve’l-muḫteliṭa. thk. Muhammed el-Vesîk – Abdünnaîm Humeytî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1432/2011.
36. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el-Kâsânî. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi'ş-şerâiʿ. 7 Cilt. Mısır: Matba‘atu’l-‘İlmiyye vd., 1327-28/1909-10.
37. Kaya, Süleyman. “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kredi İlişkilerinin Hukuki Boyutu”. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları. 3 (Bahar 2007). 13-41.
38. Kişnâvî, Ebûbekir b. Hasen b. Abdillâh el-Kişnâvî. Eshelü’l-medârik fî meẕhebi İmamüleimme Mâlik. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım t.y.
39. Köse, Saffet. “Hiyel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hiyel--fikih.
40. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh el-Kurtubî. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî – İbrahim Atfîş. 20 Cilt. : Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 2. Basım, 1384/1964.
41. Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed el-Merdâvî. el-İnṣâf fî maʿrifeti’r-râciḥ mine’l-ḫilâf. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî – Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 30 Cilt. Kâhire: Hicr li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘ ve’l-İ‘lân, 1415/1995.
42. Muvaffakuddin İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî. el-Muġnî. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türkî – Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 15 Cilt. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l-Kütüb li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 3. Basım, 1417/1997.
43. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. M. Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kâhire: Matba‘atu İsa el-Bâbî el-Halebeî ve Şürekâhu, 1374/1955.
44. Oğuz, Tuba. “Muhasebecilerin Eserlerinde Muâmele-i Şer‘iyyenin Yeri: Çözüm Yöntemleriyle Murabaha Problemleri”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. 13 (Temmuz 2017). 1-46.
45. Pânîpetî, Senâullah. et-Tefsîrü’l-Maẓharî. thk. Gulâm Nebî et-Tûnusî. 10 Cilt. : Mektebetü’r-Rüşdiyye, Pakistan. Râfiî, Ebü’l-Kāsım Abdülkerîm b. Muhammed b. Abdilkerîm er-Râfiî el-Kazvînî. Fetḥu’l-ʿazîz bi-şerḥi’l-Vecîz. 12 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, t.y.
46. Seyyid Şerîf Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî el-Hanefî. Kitâbu’t-taʿrîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1403/1983.
47. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-Şâfiî. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1403/1983. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî eş-Şâtıbî el-Gırnâtî. el-Muvâfaḳāt. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasen Âlu Süleymân. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
48. Şemsüleimme Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-Serahsî. el-Mebsûṭ. 31 Cilt. Mısır: Matba‘atu’s-Saâde, t.y.
49. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad eş-Şeybânî. el-Meḫâric fi’l-ḥiyel. Kâhire: Mektebetü's-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1419/1999.
50. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-Taberânî. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdülmecid es-Selefî. 25 Cilt. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1433/2012.
51. Tetâî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Halîl el-Ensârî el-Hazrecî et-Tetâî. Cevâhirü’d-dürer fî ḥalli elfâẓi’l-Muḫtaṣar. thk. Nûrî Hasan Hâmid el-Müslâtî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1435/2014.
52. TKBB, Türkiye Katılım Bankaları Birliği. Katılım Finansı Standartları. Türkiye: Teverruk Standardı, Kabul 02 Mart 2021, Standart No. 2, 2021.
53. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî. el-Keşşâf. thk. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 Cilt. Kâhire - Beyrut: Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs - Dâru’lKitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1408/1988.