Military and Political Struggles between Byzantium and the Seljuk Sultanate of Rum during the Reign of John II Komnenos (1118–1143)

Öz

The process of Turkification in Anatolia following the 1071 Battle of Manzikert entered a critical phase during the reign of John II Komnenos (1118-1143). This period witnessed a fierce struggle between the Byzantine Empire's attempts to reclaim lost territories and the Seljuk Sultanate of Rum's consolidation of dominance in the region. The emperor launched swift military campaigns against Denizli (1119) and Uluborlu (1120), while simultaneously exploiting internal conflicts within the Seljuk state to his advantage. His expeditions to Cilicia and Northern Syria (1137-38) aimed to reestablish Byzantine influence, though the unsuccessful siege of Niksar (1139-40) revealed the limitations of these efforts. Consequently, this historical period represents a definitive turning point that demonstrated both the constraints of Byzantine recovery attempts and the permanent establishment of Turkish presence in Anatolia, fundamentally reshaping the political landscape of the region. This study will analyze the military and political developments during the reign of Emperor John II Komnenos, focusing on Byzantium’s efforts to reassert its influence in Anatolia and the consolidation of Turkish presence in the region. Additionally, it will evaluate the strategic maneuvers, campaigns, and local power dynamics of the period based on historical sources.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Turkification
• John II Komnenos
• Sultan Mas
• Seljuk
• Byzantine.

II. Ioannes Komnenos Döneminde Bizans ile Türkiye Selçuklu Devleti Arasındaki Askerî ve Politik Mücadele (1118–1143)

Öz

1071 Malazgirt Zaferi sonrası Anadolu'nun Türkleşme süreci, II. Ioannes Komnenos (1118-1143) döneminde de kritik bir evreye girmiştir. Bu dönem, Bizans'ın kaybettiği toprakları geri alma çabaları ile Türkiye Selçuklu Devleti'nin ve Türk beyliklerinin bölgedeki hâkimiyetini pekiştirme mücadelesine sahne olmuştur. İmparator, Denizli (1119) ve Uluborlu (1120) seferleriyle ani taarruzlar gerçekleştirmiş, iç karışıklıkları (I. Mesud-Melik Arap mücadelesi, kardeşi Isaakios'un isyanı) kendi lehine kullanmaya çalışmıştır. Çukurova ve Kuzey Suriye'ye düzenlediği seferlerle (1137-38) bölgede yeniden etkili olmayı hedeflemiş, ancak Niksar kuşatması (1139-40) başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Nihayetinde, hem Bizans'ın toparlanma çabalarının hem de Türklerin Anadolu'da kalıcı olduğunun kesinleştiği bir süreç olarak tarihe geçmiştir. Nihayetinde, bu çalışmada anlatılan süreç, hem Bizans'ın toparlanma çabalarının sınırlarını hem de Türklerin Anadolu'daki kalıcı varlığının kesinleştiği bir dönüm noktasını ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, II. Ioannes Komnenos dönemindeki askerî ve siyasi gelişmeler ışığında Bizans'ın Anadolu'daki etkinliğini yeniden tesis etme girişimleri ile Türklerin bölgedeki kalıcı varlığının nasıl pekiştiği analiz edilecektir. Ayrıca, bu süreçteki karşılıklı stratejiler, seferler ve yerel güç dengeleri tarihsel kaynaklar doğrultusunda değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• II. Ioannes Komnenos
• Sultan Mesud
• Selçuklu
• Bizans

Kaynakça

1. Ahmed Bin Mahmud. (2011). Selçukname (E. Merçil, Çev.). Bilge Kültür Sanat.
2. Angold, M. (1997). The Byzantine Empire, 1025–1204: A Political History. Longman.
3. Anna Komnena. (2021). Anna Komnena Alexıad Anadolu’da ve Balkan Yarımadası’nda İmparator Alexios Komnenos Döneminin Tarihi (B. Umar, Çev.). İnkılap.
4. Anonim. (2014). Tarih-i Al-i Selçuk (H. Gök & F. Çoşguner, Çev.). Atıf Yayınları.
5. Asbridge, T. (2004). The First Crusade: A New History. Oxford University Press.
6. Ayönü, Y. (2007). Selçuklu-Bizans Münasebetleri (1116–1308) (Doktora Tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
7. Brand, C. (1968). Byzantium Confronts The West, 1180-1204. Harvard University Press.
8. Cahen, C. (2001). The Formation Of Turkey: The Seljukid Sultanate Of Rum: Eleventh To Fourteenth Century. Longman.

9. Chalandon, F. (1900). Les Comnène: Étude Sur l'Empire Byzantin Au Xıe Et Au Xııe Siècles. A. Picard.
10. Cheynet, J. (2006). The Byzantine Aristocracy And İts Military Function. Routledge
11. Cheynet, J.-C. (2018). Türkler ve Haçlılar Arasında Bizans (1057-1204) (A. Bilge, Çev.). İçinde Bizans Dünyası Bizans İmparatorluğu (641-1204) (C. 2, ss. 59-82). Ayrıntı Yayınları.
12. Demirkent, I. (2013). Haçlı Seferleri (4. bs). Dünya Yayıncılık.
13. Demirkent, I. (2007). Haçlı Seferleri Tarihi Makaleler- Bildiriler- İncelemeler (E. Altan, Ed.; 2. bs). Dünya Kitapları.
14. Demirkent, I. (2020). Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I.Kılıç Arslan (3. bs). Türk Tarih Kurumu.
15. Dukas, M. (2006). Historia Turco-Byzantina. Boadilla del Monte.
16. Efe, A. (2018). Malazgirt’ten Söğüt’e Anadolu Selçuklu Sultanları. Nar Yayınları.
17. France, J. (1994). Victory İn The East: A Military History Of The First Crusade. Cambridge University Press.
18. Gregory, T. E. (2008). Bizans Tarihi (E. Ermert, Çev.; 1. bs). Yapı Kredi Yayınları.
19. Güleç, F. (2025). Clermont Konsili’nin Tapınak Şövalyeleri’nin kuruluşuna etkisi ve Tapınak Şövalyeleri’nin Avrupa’da ve Süleyman Mabedi’ndeki faaliyetleri [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025b). Clermont Konsili Ve Bu Konsilin Haçlı Seferleri’nin Başlamasına Etkisi. BELLEK Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 7(2), 99-111. https://doi.org/10.52735/bellek.1832336
21. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025a). Birinci Haçlı Seferi’nin Anadolu’daki Siyasi ve Askeri Etkileri ve I. Kılıçarslan Devri Türk Direnişi. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 13(26), 70-85. https://doi.org/10.55483/cekmece.1672976
22. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025c). Türkiye Selçuklu Devleti’nin Siyasi Yapısında Çobanoğulları Beyliği: Siyasi Ve Sosyo-Kültürel Dinamikler. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, (27), 99-116. https://doi.org/10.55483/cekmece.1737260
23. Gül, A. (2014). Selçuklu-Bizans Anlaşmalarının Değerlendirilmesi (1048-1211)* (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
24. Gülmez, B. (2022). Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud’un (1116- 1155) Tahta Çıkışı ve Bunda Danişmendlilerin Rolü. Dünya İnsan Bilimleri Dergisi, 2.
25. Haldon, J. F. (2021). Bizans Tarihi Atlası (A. Özdamar, Çev.). Alfa Tarih.
26. Haldon, J. (1999). Warfare, State And Society İn The Byzantine World, 565-1204. Psychology Press.
27. Harris, J. (2022). Byzantium And The Crusades. Bloomsbury Publishing.
28. Kafesoğlu, İ. (1972). Selçuklu Tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
29. Kaleli, E. (2017). Haçlı Seferleri Zamanında Bizans ve Batılılar (1096-1204). Gece Kitaplığı.
30. Kesik, M. (2003). Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dönemi (1116-1155). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
31. Khoniates, N. (1984). Historia (H. Magoulias, Trans.). Wayne State University Press.
32. Kinnamos, I. (1976). Deeds Of John And Manuel Comnenus (C. Brand, Trans.). Columbia University Press.
33. Kihtir, T. (2017). XI.-XIII. Yüzyıl Kaynaklarıyla Anadolu’da Bizans, Haçlılar, Selçuklular. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
34. Komnena, A. (2009). The Alexiad (E. Sewter, Trans.). Penguin Classics.
35. Korobeinikov, D. (2014). Byzantium And The Turks İn The Thirteenth Century. Oxford University Press.
36. Köprülü, M. F. (2022). Anadolu’da İslamiyet. Alfa Yayınları.
37. Lilie, R. (1993). Byzantium And The Crusader States, 1096-1204. Oxford University Press.
38. Merçil, E. (2013). Müslüman Türk Devletleri Tarihi (8. bs). Bilge Kültür Sanat.
39. Morrisson, C. (2024). Monnaie Et Finances À Byzance: Analyses, Techniques. Taylor & Francis
40. Magdalino, P. (2002). The Empire Of Manuel I Komnenos, 1143-1180. Cambridge University Press.
41. Müneccimbaşı Ahmed b.Lütfullah. (2017). Câmiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi II (A. Öngül, Ed.; C. 2). Kabalcı Yayıncılık.
42. Niğdeli Kadı Ahmed. (2015). Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk’ı (Anadolu Selçuklularına Dair Bir Kaynak) (A. Ertuğrul, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
43. Ostrogorsky, G. (2006). Bizans Devleti Tarihi (F. Işıltan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
44. Öngül, A. (2017). Anadolu Selçukluları. Çamlıca.
45. Runcıman, S. (2019). Haçlı Seferleri Tarihi Birinci Haçlı Seferi ve Kudüs Krallığı’nın Kuruluşu (F. Işıltan, Çev.; C. 1). Türk Tarih Kurumu.
46. Sevim, A. (2020). Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (5. Bs). Türk Tarih Kurumu.
47. Sevim, A. (2010). Süleyman Şah I. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 38, ss. 103-105). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
48. Sevim, A. (2023). Anadolu Fatihi Kutalmışoğlu Süleymanşah (4. bs). Türk Tarih Kurumu.
49. Sümer, F. (2009). Türkiye Selçukluları (1075–1308). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 36, 380.
50. Sümer, F. (2004). Mesud I. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 29, ss. 339-342). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
51. Turan, O. (2015). Selçuklular Zamanında Türkiye. Ötüken Neşriyat.
52. Turan, O. (1969). Selçuklular Tarihi Ve Türk-İslam Medeniyeti (2. Baskı). Turan Neşriyat Yurdu.
53. Vasiliev, A. A. (1958). History Of The Byzantine Empire, 324–1453. Madison: University Of Wisconsin Press.
54. Vryonis, S. (1971). The Decline Of Medieval Hellenism İn Asia Minor And The Process Of Islamization From The Eleventh Through The Fifteenth Century. University Of California Press.
55. Yinanç, M. H. (2020). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri (R. Yinanç, Ed.; 2. bs, C. 1). Türk Tarih Kurumu.