A Comparative Analysis of Bitlis and Ahlat in the Eastern Anatolian Tombstone Tradition in Terms of Regional Style and Artistic Characteristics

Öz

Bitlis and Ahlat are among the most important centers of funerary art in Eastern Anatolia. However, previous studies have largely focused on Ahlat, while the tombstones of Bitlis have received comparatively limited attention. This study aims to comparatively examine the tombstones of Bitlis and Ahlat in terms of typology, ornamentation, epigraphy, iconography, and artisan tradition. Fieldwork data, epigraphic evidence, and relevant literature were evaluated together within a comparative framework. The study reveals that Ahlat is characterized by its monumental Seljuk necropolis tradition, whereas Bitlis developed a cemetery culture centered around hazires during the Ottoman period. Although both centers preserve traces of a common Seljuk artistic heritage, this tradition was reinterpreted in Bitlis through local characteristics and Ottoman aesthetics. Geometric and vegetal ornamentation, figurative motifs, inscription programs, and artisan signatures demonstrate both continuity and regional diversity. In particular, craftsmen such as Ahmed bin Hüseyin al-Ahlatî provide direct evidence for artistic interaction and artisan mobility between Ahlat and Bitlis. The findings indicate that Bitlis was not merely a continuation of the Ahlat tradition but developed its own distinctive tombstone style. This study contributes to a more comprehensive understanding of the funerary art tradition of Eastern Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Ahlat
• funerary art
• hazire
• Seljuk art
• Ottoman period

Doğu Anadolu Mezar Taşı Geleneğinde Bitlis Ve Ahlat’ın Bölgesel Üslup Ve Sanatsal Özellikler Açısından Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Öz Bitlis ve Ahlat, Doğu Anadolu mezar taşı sanatının önde gelen iki merkezidir. Ancak konuya ilişkin çalışmaların büyük bölümü Ahlat üzerine yoğunlaşmış, Bitlis mezar taşları çoğu zaman sınırlı ölçüde ele alınmıştır. Bu çalışma, Bitlis ve Ahlat mezar taşlarını tipoloji, süsleme, epigrafi, ikonografi ve sanatkâr geleneği bakımından karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada saha verileri, epigrafik bulgular ve mevcut literatür birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Ahlat’ta Selçuklu dönemine ait anıtsal nekropol geleneğinin öne çıktığı, Bitlis’te ise hazire merkezli mezarlık düzeninin geliştiği tespit edilmiştir. Her iki merkezde ortak Selçuklu sanat geleneğinin izleri görülmekle birlikte, Bitlis’te bu miras Osmanlı dönemi estetiği ve yerel unsurlarla yeniden şekillenmiştir. Geometrik ve bitkisel süslemeler, figürlü tasvirler, kitabe programları ve sanatkar imzaları iki merkez arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktadır. Özellikle Ahmed bin Hüseyin el-Ahlâtî gibi ustalar, Ahlat ile Bitlis arasındaki sanatkâr dolaşımını somut biçimde belgelemektedir. Elde edilen veriler, Bitlis’in Ahlat geleneğinin devamı olmasının yanında, kendine özgü bir mezar taşı üslubu geliştirdiğini göstermektedir. Çalışma, Doğu Anadolu mezar taşı sanatının bütüncül biçimde değerlendirilmesine katkı sunmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Ahlat
• mezar sanatı
• hazire
• Selçuklu sanatı
• Osmanlı dönemi.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK 2219

Etik Beyan

ÇALIŞMA ETİK BEYANI GEREKTİRECEK BİR KONUYA TEMAS ETMEMEKTEDİR.

Kaynakça

1. Açıkyıldız, Ş. B. (2018). Sharafiyya complex in Bidlis: Rethinking of local history in Islamic architecture. Şarkiyat, 10(2), 522-544.
2. Avşar, A. O., & Güleç, A. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı mezar taşları analiz çalışmaları ve konservasyon önerileri. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 1(22), 3-16.
3. Baş, G. (2000). Bitlis’teki mimari yapılarda süsleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
4. Başak, M. A. (2008). Gevaş mezar taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Bingöl, G. (2018). Kemalpaşa Ulucak kasabasındaki tarihi mezar taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
6. Bingöl, G., Uçankuş, S., Bingöl, B., & Aslan, Ö. (2025). Ahî teşkilâtı: Ortaçağ Anadolu’sunda meslekî ve toplumsal düzen. Mesleki ve Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1-24 https://izlik.org/JA43UP32RP
7. Çay, A. (1983). Anadolu’da Türk damgası koç heykel mezar taşları ve Türklerde koç-koyun meselesi. Ankara.
8. Çalış, E. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda bulunan Babacan bin Toman imzalı bir mezartaşı. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 177-192.

9. Çaycı, A. (2017). İslam mimarisinde anlam ve sembol. Konya: Palet Yayınları.
10. Çelik, Ç. (1998). Bitlis Güroymak’taki tarihi mezar taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
11. Çoruhlu, Y. (1998). Orta Asya’dan Anadolu’ya lahit veya taş sandukalarda görülen hançer bıçak tasvirlerinin sembolizmi. I. Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğleri, 63.
12. Danık, E. (1990). Koç ve at şeklindeki Tunceli mezartaşları. Ankara.
13. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2011). Kur’an-ı Kerim meali. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
14. Denizli, S. (2014). Ahlat Meydan Mezarlığı’ndaki ejder figürlü mezar taşları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
15. Genç, M. A. (2023). Bitlis Selçuklu Mezar Taşlarındaki Geometri ve Rumi Motiflerde Anlam. EREN, 2(3), 1-9. https://izlik.org/JA43GJ39RA
16. Gündoğdu, H. (1996). Van Gölü çevresindeki kabartmalarıyla dikkat çeken bazı Türk eserleri. Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri (22-25 Mayıs 1995), 3-4.
17. Gündoğdu, K. (2015). Geçmişten bugüne Bitlis güzideleri. Ankara.
18. Güneş, B. (2003). Van Gölü havzası Türk mimarisinde yazı sanatı (Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
19. Güzel, E., & Demirkol, K. (2023). Ahmed bin Hüseyin: Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda bir taş ustası. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 78, 311-325. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1344785
20. İnce, K. (1996). Bitlis’te Yusufiye Medresesi ve Kümbeti. Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri (22-25 Mayıs 1995), 63-77.
21. Kalfazade, S., & Ertuğrul, Ö. (1989). Kandil ve kandilin motifi olarak Anadolu Türk sanatındaki kullanımı üzerine. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, (5), 23-24.
22. Karadeniz, M. U. (2020). İslam sanatlarında estetik güzeli anlamak. Ketebe Yayınları.
23. Karahan, R., Tekin, R., Kulaz, M., Reisoğlu, S., İgit, İ., Oral, M., & Alp, A. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve mezar taşları. Uzun Dijital Baskı Merkezi.
24. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat mezartaşları. Ankara.
25. Kayaoğlu, İ. (2020). Tarihi kent Bitlis. Kilit Yayınları.
26. Kılcı, A. (1996). Van Gölü çevresindeki baldaken tarzı türbeler. Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri (22-25 Mayıs 1995), 24.
27. Koşay, H. Z. (1962). Doğu Anadolu mezarlıklarındaki koç ve koyun heykelleri. Milletlerarası I. Türk Sanatları Kongresi Bildirileri, 255.
28. Kulaz, M. ve İgit, İ. (2021). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda tarihin görgü tanıkları ayağa kalkıyor. Ankara: Azım Matbaacılık.
29. Mülayim, S. (2018). İslam sanatı. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
30. Oral, M. (2014). Ahlat Meydan Mezarlığı’ndaki Asil Bin Üveys imzalı mezar taşları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
31. Pektaş, K. (2001). Bitlis’in tarihi mezarlıkları ve mezar taşları. Kültür Bakanlığı Sanat Eserleri.
32. Sözen, M. (1975). Türk mimarisinin gelişimi ve Mimar Sinan. İstanbul.
33. Tuncer, O. C. (1991). Anadolu kümbetleri II: Beylikler ve Osmanlı dönemi. Ankara.
34. Yılmaz, M., & Boydaş, N. (2002). Antalya Müzesinde bulunan rumi motifli bir çiniye sanat eleştirisi açısından bir yaklaşım. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(1), 203-209.