18.Yüzyıl ‘Erbâb-ı Merak Mecmuaları’ ve Osmanlı Mecmua Yazarlığında Dönüşüm
Öz
Osmanlı okuryazarlığı, yazılı dünyaya dahil olan yeni sosyal gruplarla ve bu grupların getirdiği yeni okuma ve yazma pratikleriyle 18.yüzyılda önemli bir dönüşüme uğramıştır. Osmanlı çalışmalarında kendine önemli bir yer bulmaya başlayan bu argümana bir katkı olarak bu çalışma, bu dönemde yeni tip bir mecmuanın münferit bir tür olarak yaygınlık kazandığını tartışır. Bu mecmua tipindeki en belirgin özellik, yazarlarının kişisel hayatlarından, çevrelerinden ve düşüncelerinden daha fazla beslenerek adeta birer ben-anlatısına dönüşmeleridir. Hatta, tek bir kişi tarafından yazılan ve günümüze bir ya da birkaç nüsha halinde intikal eden bu mecmualar, yazarları hakkındaki yegâne bilgi kaynağıdırlar.
Bu çalışmada incelenen üç örnek –Dâyezâde Mustafa’nın (1700/1-1753?) Selimiye Risalesi, Süleyman Fâik’in (1783-1838) Mecmua’sı ve Saraybosnalı Molla Mustafa’nın (1731/2-1809) Rûznâme’si— mimari monograf, kişisel mecmua ve rûznâme (vâkıât, vefeyât) olmak üzere üç farklı türe uzanmaktadır. Buna rağmen, kâtip, kethüda, muhasebeci gibi memur-yazarlar tarafından yazılmaları, anlaşılır dil ve gündelik bir üsluba sahip olmaları, güncel gerçeklikle dolu bir içeriğe sahip olmaları ve okur kitlesi olarak kendi arkadaş çevrelerine ya da ortak meraklara sahip kişilere seslenmeleri gibi ortak özelliklere sahiptirler. Bu çalışmada, bu üç mecmuanın farklılaşan ve ortaklaşan özelliklerine dair örnekler sunularak Osmanlı mecmua okuryazarlığının 18.yüzyıldaki dönüşümüne ışık tutmaları hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler
Mecmua, Osmanlı okuryazarlığı, ben-anlatıları, Dâyezâde Mustafa, Süleyman Fâik, Saraybosnalı Molla Mustafa.
Kaynakça
- Akyel, Nur Şerif. “Mecmua-i Süleyman Efendi (1b-57a) (İnceleme-Metin)”. Yüksek Lisans, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2019.
- Dâyezâde Mustafa. Selimiyye: İnceleme, Çevirimetin, Sadeleştirme. Editör Cihan Okuyucu. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
- Filan, Kerima. 18. Yüzyıl Günlük Hayatına Dair Saraybosnalı Molla Mustafa’nın Mecmuası. Saraybosna: Connectum, 2011.
- —, “Başeski Şevkî Molla Mustafa Rûz-nâme: Metin-Sözlük-İnceleme”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 1999.
- Flesicher, Cornell. “Kâtiplerin Rüyaları: Osmanlı Kalemiyye Sınıfında Kehanet ve Endişe”. İçinde Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, hazırlayan, Hatice Aynur, Müjgan Çakır ve Hanife Koncu, çeviren Ahmet Tunç Şen, 435-52. İstanbul: Turkuaz Yayınevi, 2012.
- Hanna, Nelly. In Praise of Books: A Cultural History of Cairo’s Middle Class, Sixteenth to the Eighteenth Century. New York: Syracuse University Press, 2003.
- İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şairleri. C. 2. 4 c. İstanbul: Dergah Yayınları, 1988.
- Kafadar, Cemal. “Sohbete Çelebi, Çelebiye Mecmûa...” İçinde Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, hazırlayan Hatice Aynur, Müjgan Çakır ve Hanife Koncu, 43-53. İstanbul: Turkuaz Yayınevi, 2012.
- Karanfil, Emre. “Süleyman Fâik Mecmuası (Transkripsiyonlu Metin İnceleme, 1b- 55a)”. Yüksek Lisans, Siirt Üniversitesi, 2020.
- Kılıç, Atabey. “Mecmû Tasnifine Dair”. İçinde Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, hazırlayan Hatice Aynur, Müjgan Çakır ve Hanife Koncu, 75-97. İstanbul: Turkuaz Yayınevi, 2012.