Embedded Self-Narratives in Theoritical Sciences: Do Scientific Books in the Ottoman Empire Have Any Function for Self-Narratives?

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 1, 1 - 20, 30.06.2025

İhsan Fazlıoğlu

Öz

In this article, the information given by scholars in regards to themselves in the books written in the fields of sciences such as philosophy, mathematics, medicine, etc. in the Ottoman Empire since its foundation will be traced. First, the reasons for including the information in question in such books will be determined. Subsequently, these informations will be evaluated in terms of the life of the scholar, the history of the field, the scientific environment of the period, and socio-political epistemology. The main argument in this article is that the information in question provides complementary autobiographical data for to the life stories of scholars and offers specific backgorund information in terms of philosophy and history of science. These two basic arguments will be tried to be supported with books selected from the fields of anmuzaj, astronomy (ilm al-hay’a), medicine, etc. Thus, the use of the books written in different scientific fields as sources for the self-narratives of the Ottoman period will be demonstrated using examples.

Anahtar Kelimeler

Scientific books , Anmuzaj , Philosophy , Mathematics , Medicine , complementary autobiographical information , specific backgorund information

Nazariyatın İçinde Gömülü Kendilik-Anlatıları: Osmanlı Ülkesi’ndeki Bilim Eserlerinin Ben-Anlatıları İçin Bir İşlevi Var Mı?

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı Ülkesi’nde kuruluşundan itibaren hikemî, riyâzî, tıbbî, vb. bilimler alanlarında kaleme alınan eserlerde bilginlerin kendileri hakkında verdikleri malumatların izi sürülecektir. Öncelikle söz konusu malumatların bu tür kitaplarda yer alma gerekçeleri tespit edilmeye çalışılacaktır. Akabinde bu malumatların hem bilginin hayatı, hem alanın tarihi, hem dönemin ilmî ortamı, hem de sosyo-politik epistemolojisi açısından değerlendirmesi yapılacaktır. Makaledeki temel iddia, söz konusu malumatların bilginlerin hayat hikâyeleri için tamamlayıcı otobiyografik bilgi sundukları, felsefe-bilim tarihi açısından ise oldukça hususî arka-plan bilgisi verdikleridir. Enmûzec, ilm-i hey’et (astronomi), tıb, vb. sahalardan seçilecek eserlerle söz konusu iki temel iddia temellendirilmeye çalışılacaktır. Böylece farklı bilim alanlarında yazılmış eserlerin Osmanlı dönemi ben-anlatıları için kaynak olarak kullanımı örneklerle gösterilecektir.

Anahtar Kelimeler

Bilim eserleri , Enmûzec , Hikmet , Riyâziyât , Tıb , tamamlayıcı otobiyografik bilgi , arka-plan bilgisi

Kaynakça

• Ali Bey, Fazıl. Mecmuatu’l-mucerrebât. İstanbul: Süleymaniye YEK, Hekimoğlu Ali Paşa 541/1.
• —, Durer el-envâr fî esrâri’l-ehcâr. İstanbul: Süleymaniye YEK, İzmir 424/2. Ankaravî, Mehmed Çelebî. Menâfiu’n-nâs. İstanbul: Nuruosmaniye YEK 3556.
• Arslan, Sami. Osmanlı’da Bilginin Dolaşımı – Bilgiyi İstinsahla Çoğaltmak. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
• —, “Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâ‘etu’l-İstihlâller.” Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies 75 (2021): 283-318.
• Bistâmî, Abdurrahman. Kitâbu Durreti tâci’r-resâil ve ğurreti minhâci’l-vesâil. Nuruosmaniye YEK 4905.
• Dede, Ahmed. Ta‘lîkât ‘alâ Uklides. İstanbul: Beyazıt YEK, Beyazıt Umumi 4590.
• Fârisî, Kemâleddin. Tenkîhu’l-menâzir li-zevî’l-ebsâr ve’l-basâir. Haydarabad: Matbûʿâtu Dâireti’l-Maʿârifi’l-ʿUsmâniyya, 1347.
• —, Esâsu’l-Kavâid fî usûli’l-fevâid. nşr. Mustafa Mevâldî. Kahire: Maʿhedu Mahtûtâti’l-Arabiyye, 1994.
• Fazlıoğlu, İhsan. “The Samarqand Mathematical-Astronomical School: A Basis for Ottoman Philosophy and Science.” Journal of the History of Arabic Science 14 (2008): 3–68.
• —, “‘Hoşça Bak Zâtına...’: İslâm-Osmanlı ‘Ben-Anlatıları’ Literatürü Üzerine Bir Değerlendirme.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırma Dergisi 1, no. 2 (2023): 1–11.
• —, “İznik’te Ne Oldu? Osmanlı İlmî Hayatının Teşekkülü ve Dâvud Kayserî.” Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 4, no.1 (2017): 1–68.
• —, “Fe‘altu Felâ Telum: ‘İlm–i Hey’et Adına!’ Bir Tarihî–Şahsî–İlmî Çatışmanın Çö- zümlenmesi.” Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları (BİTAD) 1 (2024): 11–55.
• —, “Merâğa Matematik-Astronomi Okulu’nun Anadolu Selçuklu ve Beylikler ile Osmanlı Ülkesi’ndeki İlmî Çevrelere Etkisi ve İbn Sertâk.” Türkiye Günlüğü 155 (2023): 5–13.
• —, “Osmanlı Coğrafyasında İlmî Hayatın Teşekkülü ve Dâvud el-Kayserî (656–660/1258–1261–751/1350).” Nazarî Ufuk: İslâm-Türk Felsefe-Bilim Tarihini Zihin Penceresi, 41–70. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• —, “İlk Dönem Osmanlı İlim ve Kültür Hayatında İhvânu’s-Safâ ve Abdurrahmân Bistâmî.” Divân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 2 (1996): 229–40.
• —, “Osmanlı Felsefe-Biliminin Arkaplanı: Semerkand Matematik-Astronomi Okulu.” Divân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 14 (2003): 1–66.
• —, “‘Öz.ne’nin Kıyâmı: ‘Ben’, ‘Biz’ ve ‘Kendilik’ Hakkında Nazarî Bir Çözümleme.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırma Dergisi 1, no. 1 (2023): 45–63.
• Güneş, Orhan. “Gulâm Sinân’ın er-Risâletü’l-Fethiyye Şerhi.” Nazariyat İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 11/1 (2025): 125–50.
• İbnü’l-Havvâm, er-Risâletü’ş-Şemsiyye fi’l-kavâidi’l-hisâbiyye. Diyarbakır: Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi 403.
• İbnü’l-Hâim. el-Mumti‘ fî Şerhi’l-Muknî‘ (Cebir Biliminde Fayda ve İknâ). Ed. Elif Baga. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Konevî, Sadreddin. Tercüme-i Vasiyetnâme-i Sadreddin Konevî. İstanbul: Süleymaniye YEK, Hasan Hayri-Abdullah Efendi 140/1, 1b-26a.
• Kuşçu, Ali. el-Fethiyye fî ilmi’l-heyʾe. İstanbul: Süleymaniye YEK, Ayasofya 2733/1.
• Kütâhî, Abdülvâcid. Meâlimu’l-evkât fî ilmi’l-usturlâb. İstanbul: İnebey YEK, Haraççıoğlu 1176/2.
• Lârî, Muslihuddin. Enmûzecu’l-ulûm. İstanbul: Süleymaniye YEK, Damad İbrahim Paşa 791.
• —, Enmûzecu’l-ulûm. Millet YEK, Feyzullah Efendi 2145.
• Malatî, Abdulbâsıt. Nuzhetu’l-elbâb fî muhtasari aʻcebi’l-uʻcâb. İstanbul: Süleymaniye YEK, Ayasofya 4793.
• Malatî, Abdulbâsıt. el-Me’nûs fî şerhi’l-kâmus. İstanbul: Süleymaniye YEK, Hamidiye 1417.
• Muğlevî, Muhammed. Havâşî alâ şerhi’t-Tecrîd. İstanbul: Süleymaniye YEK, Laleli 2218.
• Özçelik, Sadettin. “Nidâyî, Menâfi’ü’n-nâs (Dil Özellikleri-Metin Söz Dizini).” Doktora tezi, İnönü Üniversitesi, 1990.
• Ragep, F. Jamil. “New Light on Shams: The Islamic Side of Σὰμψ Πουχάρης.” Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th–15th Century Tabrîz, ed. Judith Pfeiffer, Leiden: Brill, 2013.
• Reis, Seydî Ali. Hulâsatu’l-heyʾe. İstanbul: Süleymaniye YEK, Ayasofya 2591.
• Rûmi, Kadızâde. Şerhu’l-Mulahhas. İstanbul: Süleymaniye YEK, Ayasofya 2662.
• Sammarchi, Eleonora. Balance de l’Équation Dans la Science d’Algèbre et Al-Muqābala. Paris: Classiques Garnier, 2022.
• Şîrâzî, Kutbuddin. Nihâyetu’l-idrâk fî dirâyeti’l-eflâk. İstanbul: Topkapı Sarayı Ktp., III. Ahmed 3305.
• —, et-Tuhfetu’s-Sa‘diyye. İstanbul: Süleymaniye YEK, Ayasofya 3649-3654.
• Şirvânî, Mehmet Emin. el-Fevâidu’l-Hâkâniyye: Şirvânî’nin Bilimler Tasnifi. Çev. Ah- met Kâmil Cihan ve diğerleri. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Türkistânî, Cemâleddin. [İcâzetnâme]. Diyarbakır: Ziya Gökalp YEK 403.
• Umut, Hasan. “Theoretical Astronomy in the Early Modern Ottoman Empire: ʿAlī al-Qūshjī’s Al-Risāla al-Fatḥiyya.” Doktora tezi, McGill Universitesi, 2019.
• Uzunpostalcı, Mustafa. “Şeyh Sadreddin Konevî’nin Vasiyyeti.” Selçuk Dergisi, 1. Sadreddin Konevî Özel Sayısı 4 (1989): 37–44.
• Zencânî, İzzeddin. Kıstâsu’l-muâdele fî ilmi’l-cebr ve’l-mukâbele. İstanbul: Topkapı Sarayı Ktp., III. Ahmed 3457.