Denizli Osmanlı Dönemi Mezar Taşlarında Ben Anlatılarından İzler

Öz

Osmanlı Döneminden günümüze ulaşan en önemli kültürel miras öğelerinden birisi mezarlıklar ve burada yer alan mezar taşlarıdır. Mezar taşları bölgenin tapu belgeleri olmalarının yanı sıra form ve şekil bakımından da dönemin kültürel motiflerini bünyelerinde taşımaktadır. Mezar taşları dikkatlice incelendiğinde edebiyat, sağlık, sosyoloji, din, felsefe, sanat tarihi, tarih ve ekonomi gibi birçok unsur hakkında hem bölgesel hem de genel olarak bilgileri içinde barındırmaktadır. Mezar taşı kitabeleri yazı tarzı ve içerdikleri bilgiler bakımından hem sanatsal olarak hem de tarihi belge olarak çok önemli bir yere sahiptir. Genelde kalıp ifadelerin yer aldığı mezar taşlarında kitabeler; genellikle ser levha, başlangıç ifadeleri, kimlik, ölüm tarihi ve dua kısmını içermektedir. Bu çalışmada kendi hikâyelerini birinci ağızdan anlatan mezar taşı örnekleri hedef noktası olarak belirlenmiştir. Kitabelerde kişilerin hayat hikâyelerinden kesitleri, ölüm nedenlerini, geride kimleri bıraktıklarını ve ölüm hakkındaki düşünce ve duygularını kendi ağızlarından öğrenebiliyoruz. Bunun yanı sıra kalıplaşmış ifadelerin de bazı şahidelerde mezar sahibinin kendi ağzından çıkmış gibi şekillendirildiği örneklere de rastlamaktayız. Bildiride söz konusu mezar taşı ifadelerinin ne zaman ve kimler tarafından yazıldığına yönelik çıkarımlar ve tartışmalarda bulunulacaktır. Mezar taşı sahiplerinin hayatlarından kesitler sunan metinlerdeki ben anlatıları izleri ile dönem toplumunun yaşanmışlıkları ve ölümü anlamlandırma biçimleri bir arada değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Ben Anlatıları
• Denizli
• Osmanlı Mezar Taşı
• Kitabe

THE TRACES OF EGO DOCUMENTS IN DENİZLİ OTTOMAN PERİOD TOMBSTONES

Öz

Cemeteries and tombstones found therein constitute one of the most important elements of cultural heritage that have survived from the Ottoman period to the present day. Besides serving as the deed documents of the region, the tombstones also carry the cultural motifs of the period in terms of form and shape. A careful examination of the tombstones reveals both regional and general information about many elements such as literature, health, sociology, religion, philosophy, art history, history, and economy. Tombstone epitaphs occupy a very important place both artistically and as historical documents due to their writing style and the information they contain. The epitaphs on the tombstones, which generally contain formulaic expressions, usually include the title, initial expressions, identity, date of death and prayer. This study aims to focus on examples of tombstones telling their own stories in the first person. In the epitaphs, one can learn parts of the life stories of the people, the causes of their death, the people they left behind, and the thoughts and feelings about death from their own mouths. Moreover, there are also examples where formulaic expressions on some of the tombstones were shaped as if they came from the grave owner's own mouth. The paper aims to make inferences and discussions about when and by whom the tombstone expressions in question were written. The traces of ego documents in the texts, which provide sections from the lives of the tombstone owners, will be examined together with the experiences of the society of the period and the way they interpret death.

Anahtar Kelimeler

• Ego Documents
• Denizli
• Ottaman Gravestone
• Inscription.

Kaynakça

1. Bayrakal, Sedat. “Ölümsüzlüğe Uzanan Taşlar: Hacı Bektaş Veli Külliyesi Haziresi’ndeki Mezar Taşları.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Araştırmaları Dergisi, 59 (2011): 15-70.
2. Beyazıt, Mustafa ve Yasemin Beyazıt. Denizli Dediği Tekkesi. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2014.
3. Beyazıt, Mustafa ve Yasemin Beyazıt. Denizli Teslim Baba Tekkesi. Denizli: Denizli Belediyesi Kültür Yayınları, 2016.
4. Beyazıt Yasemin ve Mustafa Beyazıt. Denizli Darıverenli Camii-Medresesi ve Hazire- si, Denizli: Denizli Belediyesi Kültür Yayınları, 2019.
5. Beyazıt Mustafa. “Ruhu Olan Taşlar: Kale-i Tavas Mezarlığından Örnekler.” Dr. Kemal Daşcıoğlu’na Vefa, ed. Mithat Aydın, Süleyman İnan. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2020.
6. Beyazıt, Mustafa. “Kale-i Tavas Mezar Taşları’nda Orta Asya Türk Kültürünün Yansımaları.” Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu 24-25 Aralık 2020. Bildiri Kitabı, ed. Nergis Biray M. Vefa Nalbant, Sema Eynel. Denizli: Pamuk Kale Üniversitesi, 2020.
7. Beyazıt, Mustafa ve Meryem Canseven. “Çameli İlçesi Mezar Taşları Hakkında Ön Değerlendirme.” I. Çameli Sempozyumu Bildirileri 05-08 Ekim 2022. Denizli: Denizli Belediyesi Kültür Yayınları, 2023, 157-184.
8. Beyazıt, Mustafa ve Buse Arı. “Denizli’de Osmanlı ve Osmanlı Geleneğini Sürdüren Mezar Taşlarında Hamilelik, Doğum ve Lohusalığa Bağlı Ölümler.” Rüstem Bozer Armağan, ed. Z. Kenan Bilici- Muharrem Çeken, 100-117. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2025.

9. Bizbirlik, Alpay. “Manisa Müzesi’ndeki XVIII. ve XIX. Yüzyıla Ait Osmanlı Mezar Kita- beleri Üzerine Değerlendirmeler.” DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 26/41 (2007): 9-20.
10. Canseven, Meryem. Denizli-Beyağaç Osmanlı Dönemi ve Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Mezar Taşları, ed. Mustafa Beyazıt. Ankara: Nobel Yayınevi 2023.
11. Canseven, Meryem. Denizli-Çivril Osmanlı ve Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Mezar Taşları (Merkez), ed. Yasemin Beyazıt. Ankara: Nobel Yayınevi, 2023.
12. Çal, Halit. “Türklerde Mezar-Mezar Taşları.” Aile Yazıları 8, ed. Saim Sakaoğlu, Mehmet Aça, Pervin Ergun, 295- 333. Ankara: T. C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlı- ğı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2015.
13. Dedebaba, Bedri Noyan. Bütün Yönleriyle Bektaşilik, C. V. Ankara: Ardıç Yayınları, 2002.
14. Gülensoy, Tuncer. “Türklerde Ölüm, Mezar ve Yas Geleneği.” Aile Yazıları 8, ed. Saim Sakaoğlu, Mehmet Aça, Pervin Ergun, 183- 200. Ankara: T. C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2015.
15. İşli, Necdet. Osmanlı Serpûşları. İstanbul: Avrupa Kültür Başkenti Ajansı, 2009.
16. Karamağaralı, Beyhan. Ahlat Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
17. Sevim, Nidayi. Medeniyetimizin Sessiz Tanıkları. İstanbul: Erman Basım Yayın, 2010.
18. Topaloğlu, Bekir. “Cennetin İsimleri.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C.VII. İstanbul: TDV yayınları, 1993.
19. Ülker, Necmi. “İzmir Yağhanelerdeki Bektaşi Mezar Kitabeleri (XIX. Ve XX. Yüzyıl).” IV. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 1986, 1-37.
20. https://www.luggat.com/index.php#ceviri. Erişim tarihi: 23.09.2023.
21. http://lugatim.com/s/SEYRANG%C3%82H. Erişim tarihi: 23.09.2023.