Saraybosnalı Başeski Şevki Molla Mustafa Örneğinden Hareketle; Yazma Motivasyonu Perspektifinden Ben-Anlatıları

Yıl 2026, Cilt: 3 Sayı: 2, 52 - 80, 21.01.2026

Esra Çon Yılmaz

Öz

Tarih yazımı çerçevesinde bir metni “ben anlatısı” türü kapsamında sınıflandırabilmek, değerlendirebilmek için hangi açıdan ele almak gerekliği konusu bu alanın en başat tartışmalarından biridir. Bu çalışmada “ben anlatısı” ayırdının en kritik unsuru olduğu düşünülen “yazarın yazma motivasyonuna” ilişkin bir inceleme yapılacak ve bu doğrultuda 18. Yüzyılda yaşamış olan Saraybosnalı Başeski Şevki Molla Mustafa’nın gün be gün kaleme aldığı metinler üzerinden yazarın ne kadar anlatının içinde olduğu, kendini nereye konumlandırdığı ve yazma motivasyonunun ne olduğu gibi karakteristik sorulara cevap aranacaktır.
1756-1804 yılları arasında kaleme alınmış ve günümüze ulaşan 164 varaktan oluşan Molla Mustafa’nın Günlüğüne ilişkin yapılmış ilk ve en kapsamlı çalışma, Kerima Filan’nın 1999 tarihli Doktora tezi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda, öncelikle günlüğün Türkçe transkripsiyonunu ve filolojik ağırlıklı değerlendirmesini ilk kez yapan Kerima Filan’ın eseri incelenerek, ben anlatısı nasıl analiz edilir, nasıl yorumlanır penceresinden eserin kısa bir değerlendirmesi yapılacaktır. Daha sonra çalışma Molla Mustafa perspektifine konumlandırılacak ve yazarın konu seçimi ve yazma motivasyonuna ilişkin çıkarsamalar günlük girdilerine dayandırılarak değerlendirilecektir. Molla Mustafa’nın metindeki görünürlüğüne ilişkin bölüm ise sırasıyla aile, mesleki hayat, sosyal ve entelektüel hayat ve son olarak rüyalar konu başlıkları altında yazar ile ilgili hangi bilgilerin edinilebildiği ortaya konmaya çalışılacaktır. Tüm bu girdilerin ışığında varılması hedeflenen nokta ise, fazlaca kişisel, görece öznel ve kişiyi dönemin bağlamına konumlandırabilmeye yönelik tanımlayıcı unsurlara ulaşılması bakımından bu eserin tipik bir ben anlatısı olup olmadığına ilişkin kanaatin oluşabilmesidir.

Anahtar Kelimeler

Ben-Anlatıları , Bosnalı Başeski Şevki Molla Mustafa , Kerima Filan

Ego-Documents from the Perspective of Writing Motivation: The Case of Saraybosnalı Başeski Şevki Molla Mustafa

Öz

One of the basic debates about ego-documents within the scope of historiography is how and from which perspective to deal with the document in order to classify and/or evaluate as ego-document or not. In this research, one of the most significant distinctives of ego-documents, writing motivation of the author, will be evaluated through the diaries of Saraybosnalı Başeski Şevki Molla Mustafa who lived in Sarajevo in 18th century, in terms of author’s inclusion through the document, his/her positioning and reasons of writing.
First and the most detailed research about Molla Mustafa’s diaries consist of 164 surviving papers written between 1756-1804, including Turkish transcription of the documents and philologic based evaluations is the doctoral dissertation of Kerima Filan published in 1999. Therefore Filan’s dissertation will firstly be evaluated from the analysing and interpreting the ego-documents point of view. Then the research will be positioned on the Molla Mustafa’s perspective and inferences about author’s selected topics and motivation of writing will be evaluated through the pages of diaries. Molla Mustafa’a appearance through his documents will be mentioned in the following part by taking a look at the document in order to acquire information about his family, carreer, social and intellectual life and dreams, respectively. According to all of these information and data, the main purpose of the research is to form an opinion about this document’s being an ego-document or not in terms of reaching descriptive features about being highly personal, relatively subjective and positioning the author to he context of his/her era.

Anahtar Kelimeler

Ego-Documents , Saraybosnalı Başeski Molla Şekvi Mustafa , Kerima Filan

Kaynakça

• Aksoy Sheridan, R. Aslıhan. “Nostalgia of a Frustrated Ottoman Subject: Reading Osman Agha of Timișoara’s Memoirs as Self-Narrative.” International Journal of Middle East Studies 53, no. 2 (2021): 323–330.
• Ayten, İbrahim Halil. “Bir Rüya’nın Peşinde: Bir Ben-Anlatısı Olarak Şehzade Korkud’un Vesîletü’l-ahbâb’ı.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 2 (Ocak 2024): 12–64.
• Başesika, Mula Mustafa Şevki. Ljetopis (1746–1804). Edited by Mehmed Mujezinoviç. Sarajevo: Veselin Maslesa, 1968.
• Blaak, Jeroen. Literacy in Everyday Life: Reading and Writing in Early Modern Dutch Diaries. Translated by Beverley Jackson. Leiden and Boston: Brill, 2009.
• Çörekçi, Semra. A Methodological Approach to Early Modern Self-Narratives: Representation of the Self in Ottoman Context (1720s–1820s). PhD diss., Istanbul Medeniyet University, 2022.
• Dekker, Rudolf. Childhood, Memory and Autobiography in Holland: From the Golden Age to Romanticism. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2007.
• —, “Jacques Presser’s Heritage: Egodocuments in the Study of History.” Memoria y Civilización 5 (2002): 13–37.
• —, Egodocuments and History: Autobiographical Writing in Its Social Context Since the Middle Ages. Leiden: Brill, 2002.
• Elger, Ralf, and Yavuz Köse, eds. Many Ways of Speaking About the Self: Middle Eastern Ego-Documents in Arabic, Persian, and Turkish (14th–20th Century). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2010.
• Faroqhi, Suraiya. “The Self and the Everyday in Ottoman Society.” Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies 35 (2010): 37–62.
• Fazlıoğlu, İhsan. “‘Hoşça bak zâtına...’: İslâm-Osmanlı ben-anlatıları literatürü üzeri- ne bir değerlendirme.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 2 (Ara- lık 2023): 1-11.
• —, “‘Öz.ne’nin Kıyâmı: ‘Ben’, ‘Biz’ ve ‘Kendilik’ Hakkında Nazarî Bir Çözümleme.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 1 (Haziran 2023): 45–63.
• Filan, Kerima. Başeski Şevki Molla Mustafa Ruzname. PhD diss., Ankara Üniversite- si, 1999.
• —, Saraybosnalı Molla Mustafa’nın Mecmuası. Saraybosna: Connectum, 2011.
• —, “Saraybosnalı Molla Mustafa’nın Mecmuası Işığında Bir Osmanlının Topluma Bakışı.” Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları VII: Mecmûa – Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı içinde, ed. Hatice Aynur et al., 251–274. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• —, “Saraybosnalı Molla Mustafa’nın (c. 1730–1809) Vakayinamesi: Toplumu Gözlemlemek, Kendini İfade Etmek.” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 2, no. 1 (Haziran 2024): 124–154.
• Von Greyerz, Kaspar. “Ben-Anlatıları: Son Söz mü?” Çev. Esra Çon Yılmaz. Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 2, no. 1 (Haziran 2024): 155–168.
• Kafadar, Cemal. “Self and Others: The Diary of a Dervish in Seventeenth-Century Is- tanbul and First-Person Narratives in Ottoman Literature.” Studia Islamica, no. 69 (1989): 121–150.
• —, “Ben ve Başkaları: On Yedinci Yüzyıl İstanbul’unda Bir Dervişin Güncesi ve Osmanlı Edebiyatında Birinci Ağızdan Anlatılar.” Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İken içinde, 30–71. İstanbul: Metis Yayınları, 2010.
• Karahasanoğlu, Selim. Kadı ve Günlüğü: Sadreddînzâde Telhisî Mustafa Efendi Günlüğü (1711–1735) Üstüne Bir İnceleme. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• —, “Ben-Anlatıları.” Tarih Bilimi ve Metodolojisi içinde, ed. Mehmet Yaşar Ertaş, 275–295. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
• —, “Ben-Anlatıları: Tarihsel Kaynak Olarak İmkânları ve Sınırları.” Turkish History Education Journal 8, no. 1 (2019): 1–25.
• —, “Ottoman Ego-Documents: State of the Art.” International Journal of Middle East Studies 53 (2021): 301–308.
• —, “Learning from Past Mistakes and Living a Better Life: Report on the Workshop in Istanbul on ‘Ottoman Ego-Documents.’” Review of Middle East Studies 54, no. 2 (2021): 294–302.
• —, “Niçin Çıkıyoruz?” Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 1 (Haziran 2023): 5–23.
• Von Krusenstjern, Benigna. “Özanlatılar Nedir? 17. Yüzyıl Örnekleri Bağlamında Kavram Eleştirisi ve Kaynaklarla İlgili Değerlendirmeler.” Çev. Hilal Görgün. Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 2 (Aralık 2023): 144–157.
• Kuru, Selim S. “Writing the Self in Ottoman Turkish: The Case of Sufi Poetry.” Osman- lı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies 41 (2013): 99–126.
• Mascuch, Michael, Rudolf Dekker, and Arianne Baggerman. “Ego-Documents and History: A Short Account of the Longue Durée.” The Historian 78, no. 1 (Spring 2016): 11–56.
• Presser, Jacques. “Kleio Anahtar Deliğinden Bakıyor.” Çev. İsmail Hakkı Kadı. Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 3, no. 1 (Haziran 2025): 153-166.
• Roszak, Stanisław. “Ego-documents – Some Remarks about Polish and European Historiographical and Methodological Experience.” Biuletyn Polskiej Misji Historycznej 8 (2013): 27–42.
• Ruberg, Willemijn. Conventional Correspondence: Epistolary Culture of the Dutch Elite, 1770–1850. Translated by Maria Sherwood-Smith. Leiden and Boston: Brill, 2011.
• Şahin, Kaya. “Individualism and the Writing of History in the Early Modern Ottoman Empire.” Journal of the Economic and Social History of the Orient 57, no. 5 (2014): 745–787.
• Terzioğlu, Derin. “Tarihi İnsanlı Yazmak: Bir Tarih Anlatı Türü Olarak Biyografi ve Osmanlı Tarihyazıcılığı.” Cogito 29 (2001): 284–296.
• Schulze, Winfried. “Ben-anlatıları: Tarihteki İnsana Yakınlaşmak mı? ‘Ben-Anlatıları’ Konferansı Üzerine İlk Değerlendirmeler.” Çev. Tuğba İsmailoğlu Kacır. Ceride: Ben-Anlatıları Araştırmaları Dergisi 1, no. 2 (Aralık 2023): 121–143.