Kitap değerlendirmesi, bir eserin ilgili araştırma alanındaki yerini, önemini, bilimsel değerini ve katkısını ortaya koyan çok yönlü ve eleştirel bir akademik incelemedir. Eserin içeriğini tanıtıp özetleyen tasvirî bir metinden farklı olarak analitik ve eleştirel nitelik taşımalıdır. Bir eserin alana yaptığı katkının, güçlü ve zayıf yönlerinin, yönteminin ve literatür içerisindeki yerinin sağlıklı biçimde değerlendirilebilmesi, ilgili konu ve literatür hakkında yeterli akademik birikime sahip olmayı gerektirir. Bu nedenle Ceride'ye gönderilecek kitap değerlendirmelerinin, ele alınan eserin temas ettiği alanla doğrudan irtibatlı araştırmacılar tarafından hazırlanması beklenir.
1. Değerlendirilecek Eser
Değerlendirilecek kitap kural olarak son beş yıl içerisinde yayınlanmış, akademik nitelikte ve Ceride'nin amaç ve kapsamıyla ilişkili bir eser olmalıdır. Güncel yayınlara öncelik verilir. Daha eski tarihli eserler yeni veya önemli ölçüde gözden geçirilmiş bir baskısının yayınlanması, yeni bir tercümesinin yapılması, güncel bir akademik tartışmanın merkezinde yer alması veya Ceride'nin çalışma alanı bakımından özel önem taşıması hâlinde editöryal değerlendirme sonucunda incelemeye konu edilebilir.
Monografiler ve editörlü kitapların yanı sıra ilmî neşirler, günlük, hatırat, otobiyografi, mektup koleksiyonu ve benzeri ben-anlatısı kaynaklarının akademik neşirleri de değerlendirmeye konu edilebilir. Bu tür çalışmaların değerlendirilmesinde neşredilen metnin içeriği kadar neşrin ilmî niteliği, yöntemi ve araştırma alanına sunduğu katkı da dikkate alınmalıdır.
2. Değerlendirmenin Niteliği
Kitap değerlendirmesi, eserin içeriğini bölüm bölüm aktaran bir özet biçiminde kurgulanmamalı, kitabın neyi amaçladığını, bu amacı hangi yöntem ve kaynaklarla gerçekleştirdiğini ve ilgili araştırma alanına ne kattığını ortaya koymalıdır. Değerlendirmede, eserin niteliğine göre aşağıdaki hususlar dikkate alınabilir:
Yazarın veya editörün ele aldığı konu ve araştırma alanıyla ilişkisi,
kitabın türü, konusu, amacı ve kapsamı,
eserin temel araştırma sorusu, tezi veya iddiaları,
bu iddiaların nasıl temellendirildiği,
kullanılan kaynakların niteliği ve çeşitliliği,
tercih edilen yöntem ve kavramsal çerçeve,
ilgili literatürle kurulan ilişkinin niteliği,
kitabın mevcut araştırmalar içerisindeki yeri ve özgün katkısı,
bölümler arasındaki kurgu ve argümanın bütünlüğü,
eserin güçlü, eksik veya tartışmaya açık yönleri,
yeni araştırma sorularına veya tartışma alanlarına imkân sağlayıp sağlamadığı,
eserin hitap ettiği akademik veya genel okuyucu kitlesi,
dizin, ek, tablo, harita, görsel ve benzeri yardımcı unsurların çalışmaya katkısı.
Bu hususlar zorunlu soru listesi veya bölüm şeması değildir. Değerlendirmenin konusu bakımından anlamlı olan unsurlar bütünlüklü ve analitik bir metin içerisinde ele alınmalıdır.
3. Eleştirel Yaklaşım ve Akademik Üslup
Değerlendirme yazısının dengeli, gerekçeli ve akademik bir hüküm ortaya koyması beklenir. Övgü ve eleştiriler somut örneklere ve akademik gerekçelere dayandırılmalıdır. Yazarın şahsına yönelen hükümlerden, sübjektif ve küçümseyici ifadelerden, tanıtıcı veya övgü ağırlıklı bir üsluptan kaçınılmalıdır.
Bir eserin eksikliklerinin belirtilmesi kadar, hangi soruları başarıyla cevapladığının ve hangi bakımlardan literatüre katkıda bulunduğunun ortaya konulması da değerlendirmenin parçasıdır. Değerlendirmenin temel amacı, eserin ne yaptığını, bunu ne ölçüde başardığını ve ilgili araştırma alanına ne kattığını akademik ölçütler çerçevesinde ortaya koymaktır.
4. Ben-Anlatıları Üzerine Eserlerin Değerlendirilmesi
Ceride'nin çalışma alanı gereği günlük, hatırat, otobiyografi, özel mektup ve diğer ben-anlatılarını konu alan veya bunları temel kaynak olarak kullanan eserlerde, eserin tarihsel bulgularının yanı sıra ben-anlatısı malzemesine yaklaşımı da değerlendirilmelidir. Çalışmanın niteliğine göre aşağıdaki hususlar üzerinde durulabilir:
Kullanılan metnin hangi ben-anlatısı türü içerisinde değerlendirildiği ve bu türün nasıl kavramsallaştırıldığı,
ben-anlatısının üretildiği tarihî, toplumsal ve metinsel bağlamın ne ölçüde dikkate alındığı,
metnin yazılma amacı ve muhataplarının değerlendirilip değerlendirilmediği,
müelliflik, benlik, öz-temsil, hafıza ve anlatı meselelerinin nasıl ele alındığı,
anlatının kaleme alındığı zaman ile anlattığı olaylar arasındaki ilişkinin dikkate alınıp alınmadığı,
metnin seçiciliği, sessizlikleri ve temsil sınırlarının göz önünde bulundurulup bulundurulmadığı,
neşir, editoryal müdahale, tercüme ve metnin dolaşım tarihinin araştırmanın sonuçlarına etkisinin değerlendirilip değerlendirilmediği,
ben-anlatısının tarihsel bilgi sağlayan bir kaynak olarak kullanımının yanında kendi üretim, anlatı ve temsil özellikleriyle ele alınıp alınmadığı,
eserin ego-document, self-narrative veya life-writing literatürüne kavramsal veya metodolojik bir katkı sunup sunmadığı.
Bu ölçütlerin tamamının her kitap için uygulanması beklenmez. Değerlendirici, eserin araştırma sorusu ve kullandığı kaynakların niteliğine göre ilgili meseleleri öne çıkarmalıdır.
5. Tercüme ve Neşirlerin Değerlendirilmesi
Tercüme bir eser değerlendiriliyorsa, gerekli görüldüğü ölçüde çevirinin doğruluğu, terminoloji tercihleri, okunabilirliği ve özgün metinle ilişkisi üzerinde durulabilir. Günlük, hatırat, mektup, yazma eser veya başka bir tarihî kaynağın ilmî neşrinin değerlendirilmesinde;
kullanılan nüsha veya nüshaların seçimi,
neşir yöntemi,
transkripsiyon veya transliterasyon tercihleri,
açıklamalar ve dipnotlar,
giriş incelemesi,
dizin ve ekler,
metnin araştırmacılar tarafından kullanılabilirliği
gibi hususlar da dikkate alınabilir. Bu tür yayınlarda değerlendirme, neşredilen tarihî metnin önemini ve neşri hazırlayan araştırmacının ilmî ve editoryal katkısını birlikte tartışmalıdır.
6. Başlık ve Bibliyografik Künye
Değerlendirme yazısının başında ele alınan kitabın tam bibliyografik künyesi verilmelidir. Künye şu bilgileri içermelidir:
Yazar/Editör Adı Soyadı. Eser Adı. Basım Yeri: Yayınevi, Yayın Yılı. Sayfa Sayısı. ISBN.
Editörlü eserlerde editör veya editörler açıkça belirtilmelidir. Çok ciltli eserlerde değerlendirmeye konu olan cilt veya ciltler gösterilmelidir. Değerlendirme yazısına, kitabın adını tekrar etmek yerine değerlendirmenin temel yaklaşımını veya tartışmasını yansıtan müstakil bir başlık verilebilir.
7. Dil, Öz ve Anahtar Kelimeler
Kitap değerlendirmeleri Türkçe, İngilizce veya Almanca kaleme alınabilir. Değerlendirme yazısının yayın dili ne olursa olsun çalışmanın başında:
60–80 kelimelik Türkçe Öz,
60–90 kelimelik İngilizce Abstract,
Türkçe 5 Anahtar Kelime ve İngilizce 5 Keywords
bulunmalıdır.
Öz ve Abstract, değerlendirilen kitabın bibliyografik künyesini tekrar etmek yerine kitabın konusunu, değerlendirme yazısının temel yaklaşımını ve mümkün olduğu ölçüde esere ilişkin genel hükmünü yansıtmalıdır. Öz ve Abstract içerisinde dipnot veya bibliyografik atıf kullanılmamalıdır.
8. Uzunluk
Kitap değerlendirmelerinin 1.500–2.500 kelime arasında olması beklenir. Ele alınan eserin veya tartışmanın niteliğinin gerektirdiği durumlarda daha uzun değerlendirmeler kabul edilebilir. 4.000 kelimeyi aşan çalışmaların yayınlanmasına editöryal değerlendirme sonucunda karar verilir.
Kelime hesabında dipnotlar ve Kaynakça dikkate alınmaz.
9. Dipnot ve Kaynakça
Değerlendirme yazılarında kullanılan yayınlar ve diğer kaynaklar İSNAD Atıf Sistemi 2. Edisyon (Dipnotlu) kurallarına göre gösterilmelidir.
Değerlendirilen eser dışındaki kaynaklara başvurulması, kitabın mevcut literatür içerisindeki yerinin ve katkısının ortaya konulması bakımından teşvik edilir. Bununla birlikte değerlendirme yazısının esas odağını ele alınan eser oluşturmalıdır.
Dipnotlarda atıf yapılan diğer yayınlar Kaynakça'da gösterilmelidir.
10. Gönderim Öncesi Kontrol
Kitap değerlendirmesi dergiye gönderilmeden önce aşağıdaki hususların kontrol edilmesi tavsiye edilir:
Değerlendirilen eser Ceride'nin amaç ve kapsamıyla ilişkili mi?
Eser kural olarak son beş yıl içerisinde yayınlanmış mı?
Yazı analitik ve eleştirel bir değerlendirme ortaya koyuyor mu?
Kitabın temel problemi, iddiaları, yöntemi, kaynakları ve literatüre katkısı tartışılmış mı?
Eleştiriler somut örneklere ve akademik gerekçelere dayanıyor mu?
Ben-anlatılarıyla ilgili bir eserde kullanılan kaynak türünün niteliği ve metodolojik kullanımı dikkate alınmış mı?
Kitabın tam bibliyografik künyesi verilmiş mi?
Türkçe Öz, İngilizce Abstract ve her iki dilde anahtar kelimeler eklenmiş mi?
Metin önerilen kelime aralığında mı?
Diğer kaynaklara yapılan atıflar İSNAD 2. Edisyon (Dipnotlu) kurallarına uygun mu?