YAPAY ZEKANIN HUKUKİ KİŞİLİĞİ: İNSAN ÖTESİ HAKLAR MI?

Öz

Bu çalışma, yapay zekânın hukuki kişiliği meselesini tarihsel, teorik ve normatif boyutlarıyla ele alarak hukuk öznesi kavramının dönüşümünü incelemektedir. Geleneksel hukuk anlayışında hukuki kişilik insan merkezli bir kategori olarak kabul edilse de tarihsel süreç bu kavramın sabit olmadığını göstermektedir. Roma hukukundan modern tüzel kişilik anlayışına uzanan gelişim, şirketler, vakıflar ve devlet gibi insan dışı varlıkların hukuk öznesi olarak kabul edilmesiyle hukuki kişiliğin normatif ve fonksiyonel bir statü olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda yapay zekâya hukuki kişilik tanınması, zorunlu değil, hukuk politikası tercihine bağlıdır. Çalışmada üç temel yaklaşım ele alınmaktadır: araç yaklaşımı, elektronik kişilik modeli ve dağıtılmış sorumluluk yaklaşımı. Araç yaklaşımı yapay zekâyı insan faaliyetlerinin bir uzantısı olarak görürken, elektronik kişilik sınırlı hukuki statü tanınmasını savunmakta; dağıtılmış sorumluluk ise üretici, geliştirici ve kullanıcı arasında sorumluluğu paylaşmayı önermektedir. Yapay zekâya hukuki kişilik tanınması tartışması, otonomi, bilinç, niyet ve ahlaki fail olma kapasitesi gibi felsefi kriterler üzerinden de değerlendirilmektedir. Mevcut sistemlerin bilinçten yoksun olması, tam hukuki kişilik tanınmasını tartışmalı kılmaktadır; ancak tüzel kişilik örneği işlevsel gerekçelerle yapay zekaya hukuki statü tanınabileceğini göstermektedir. Çalışma, organoid zekâ kavramını tartışmaya dahil ederek biyolojik ve yapay varlıklar arasındaki sınırları bulanıklaştırmakta ve hukukun klasik özne-nesne ayrımını yeniden düşünmeye zorlamaktadır. Sonuç olarak, yapay zekâya tam hukuki kişilik tanınması erken olsa da sınırlı ve fonksiyonel modellerin gelecekte gereklilik kazanabileceği savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• yapay zeka
• hukuki kişilik
• insan ötesi haklar
• organoid zeka

THE LEGAL PERSONALITY OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE: POSTHUMAN RIGHTS?

Öz

This study examines the legal personality of artificial intelligence from historical, theoretical, and normative perspectives, analyzing the transformation of the concept of the legal subject. While traditional legal thought has largely considered legal personality as a human-centered category, historical developments demonstrate that this notion is not fixed. The evolution from Roman law to modern corporate personhood shows that non-human entities such as corporations, foundations, and the state can be recognized as legal subjects, indicating that legal personality is a normative and functional status rather than an ontological one. Accordingly, granting legal personality to AI is not a necessary outcome but a matter of legal policy choice. The study discusses three main approaches: the instrument approach, the electronic personality model, and the distributed responsibility approach. The instrument approach regards AI as an extension of human activity, attributing responsibility to human actors; the electronic personality model advocates limited legal status for AI with some degree of autonomy; and the distributed responsibility approach proposes sharing responsibility among developers, producers, and users. The debate over AI’s legal personality is also evaluated through philosophical criteria such as autonomy, consciousness, intention, and moral agency. The lack of genuine consciousness in current systems renders full legal personality theoretically contentious; however, the example of corporate personhood demonstrates that legal status can be granted for functional reasons. The study further introduces the concept of organoid intelligence, blurring the boundaries between biological and artificial entities and challenging the classical subject-object distinction in legal theory. In conclusion, while granting full legal personality to AI is premature under current conditions, limited and functional models may become necessary in the future.

Anahtar Kelimeler

• artificial intelligence
• legal personality
• posthuman rights
• organoid intelligence

Kaynakça

1. Angwin, J., Larson, J., Mattu, S., Kirchner, L. (2016). Machine Bias. ProPublica.
2. Aydın, M. A. (2018). Roma Hukuku Dersleri. Filiz Kitabevi.
3. Bryson, J., Diamantis, M., Grant, T. (2017). Of, For, And By The People: The Legal Lacuna Of Synthetic Persons. Artificial Intelligence and Law, 25, 273–291.
4. Büyüksağiş, E. 2019. Çevrenin Hukuki Statüsü ve Hak Sahipliği Sorunu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 77(1), 1-30.
5. Büyüksağiş, E. 2020. Yapay Zekâ ve Hukuki Sorumluluk. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 78(2), 1-60.
6. Calo, R. (2015). Robotics And The Lessons Of Cyberlaw. California Law Review, 103(3), 513–563.
7. Cavalieri, P., Peter S. (1994). The Great Ape Project: Equality Beyond Humanity. St. Martin's Griffin. Cevizci, A. (1999). Felsefe Sözlüğü. Paradigma Yayınları.
8. Cohen, Julie E. (2020). Law for the Platform Economy. Harvard University Press.

9. Çatal, B. (2025). Yapay Zekânın Karar Verme Sürecinde Kullanılması. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 33(1), 311-348.
10. Dehaene, S. (2015). Bilinç ve Beyin: Beynimiz Düşüncelerimizi Nasıl Üretir. Alfa Yayınları, İstanbul.
11. Doğan, E. (2022). Yapay Zekânın Hukuki Statüsüne Yönelik Doktrinde İleri Sürülen Görüşler. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 158, 223–236.
12. Donnelly, J. (2013). Universal Human Rights in Theory and Practice. Cornell University Press.
13. Edelman, G. M., & Tononi, G. (2019). Bilincin Evreni: Maddenin Hayale Dönüşümü (Çev. A. Subaşı). Küre Yayınları, İstanbul.
14. Erdoğmuş, B. (2015). Roma Hukuku. Der Yayınları.
15. Ertaş, N. (2023). Dijital Çağda Hukuk: Yapay Zekâ ve İnsan Hakları. İleti Yayınları.
16. European Parliament. (2017). Civil Law Rules On Robotics. European Union, Brussels.
17. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., … Schafer, B. (2018). AI4People—An Ethical Framework For A Good AI Society. Minds and Machines, 28(4), 689–707.
18. Floridi, L., Sanders, J. W. (2004). On the Morality of Artificial Agents. Minds and Machines.
19. Gözler, K. (2019). Hukukun Temel Kavramları. Ekin Yayınları.
20. Gözler, K. (2007). Tüzel Kişiler Hukuku. Ekin Yayınları.
21. Graziano, M. S. A. (2019). Rethinking Consciousness: A Scientific Theory Of Subjective Experience. W. W. Norton.
22. Gunkel, D. J. (2018). Robot Rights. MIT Press, Cambridge.
23. Gunkel, D. J. (2012). The Machine Question. MIT Press.
24. Hartung, T., Morales Pantoja, I. E., & Smirnova, L. (2024). Brain Organoids And Organoid İntelligence From Ethical, Legal, And Social Points Of View. Frontiers in Artificial Intelligence.
25. Kaboğlu, İ. (2017). Özgürlükler Hukuku. İmge Kitabevi.
26. Kant, I. (2002). Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi (Çev. Ioanna Kuçuradi). Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
27. Karadeniz Çelebican, Ö. (2014). Roma Hukuku. Yetkin Yayınları, Ankara.
28. Kılıçarslan, S. K. (2019). Yapay Zekânın Hukuki Statüsü Ve Hukuki Kişiliği Üzerine Tartışmalar. YBHD, 4(2), 363–389.
29. Korsgaard, C. M. (1996). The Sources of Normativity. Cambridge University Press.
30. Kurki, V. A. J. (2019). A Theory Of Legal Personhood. Oxford University Press, Oxford.
31. Merrill, T. W., Smith H. E. (2001). What Happened to Property in Law and Economics?. Yale Law Journal, 111(2), 357-398.
32. Metzinger, T. (2009). The Ego Tunnel: The Science of the Mind and the Myth of the Self. Oxford University Press.
33. Nicholas, B. (1962). An İntroduction To Roman Law. Oxford University Press, Oxford.
34. Nomer, H. N. (2020). Medeni Hukukun Temel Kavramları. Beta Yayıncılık.
35. O’Donnell, E., Talbot-Jones, J. (2018). Creating Legal Rights For Rivers. Ecology and Society, 23(1).
36. Oğuzman, K., Seliçi, Ö., Oktay-Özdemir, S. (2019). Kişiler Hukuku. Filiz Kitabevi, İstanbul.
37. Özgenç, İ. (2020). Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Seçkin Yayıncılık, Ankara.
38. Pagallo, U. (2013). The Laws Of Robots: Crimes, Contracts And Torts. Springer.
39. Pasquale, F. (2015). The Black Box Society. Harvard University Press, Cambridge.
40. Sarı, Ö. (2022). Bilişim Hukuku ve Yeni Paradigmalar. Seçkin Yayıncılık.
41. Searle, J. (1992). The Rediscovery Of The Mind. MA: MIT Press, Cambridge.
42. Seth, A. (2021). Being You: A New Science Of Consciousness. Faber & Faber.
43. Singer, P. 2005. Hayvan Özgürleşmesi (Çev. Hayrullah Doğan). Ayrıntı Yayınları.
44. Smirnova, L., Caffo, B. S., Gracias, D. H., Huang, Q., Morales Pantoja, I. E., Hartung, T., et al. (2023). Organoid İntelligence (OI): The New Frontier İn Biocomputing And İntelligence‑İn‑A‑Dish. Frontiers in Science. Veale, M., Borgesius, F. (2021). Demystifying The Draft EU Artificial Intelligence Act. Computer Law Review International, 22(4), 97–112. Yücel, E., Yıldırım, H. H., Ceylan, M. Ş. (2024). Türcülük Ve Hayvan Hakları İçin Kolektif Eylem Yönelimi Arasındaki İlişkide Hayvanlarla Empatinin Rolünün Sorgulanması. International Journal of Social Inquiry, 17(1), 119–140.