MÜNÎRÎ DİVANI’NDA FELEK İLE İLGİLİ BENZETME UNSURLARI

Öz

Klasik Türk edebiyatı çok zengin bir kültürün mahsulünü ihtiva etmektedir. Edebî eserlerde devrin çeşitli telakki, inanç ve gelenekleri ile ilim özelliklerini de az veya çok tespit etmek mümkündür. Felekler ve gökyüzü hakkında edebî metinlerde geliştirilen bütün hayal ve tasavvurlar aynı zamanda o devrin insanının evreni nasıl algıladığını bize aktarması bakımından da ayrı bir değer taşır. Gökyüzüne aydınlığı, nuru veya parlaklığı veren anlamına gelen Münîrî mahlasını kullanan şair, şiirlerinde gök cisimlerinden oldukça fazla bahsetmiştir. Bu çalışmada 16. yüzyıl şairlerinden olan Münîrî hakkında kısa bir bilgi verdikten sonra divanı taranarak felek ve feleğin yerine kullanılabilen kavramların (Âsmân, Çarh, Fezâ, Gerdûn, Semâ, Sipihr, Gök) geçtiği yerler tespit edilmiş ve kavramların divanda kullanım özellikleri incelenmeye çalışılmıştır. Verilen örneklerin dışında kalan diğer benzetmelerin künye bilgileri çalışmanın sonunda verilmiştir. Eser merkezli çalışmada terim esaslı tarama yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Münîrî
• Divan
• Felek
• Benzetme.

METAPHORİCAL ELEMENTS RELATED TO FATE İN MÜNÎRÎ'S DİVAN

Öz

Classical Turkish literature embodies the product of a rich cultural heritage. Within its literary works, it is possible to discern, to varying degrees, the perceptions, beliefs, traditions, and scientific characteristics of the era. All the imaginative constructs and conceptions developed in literary texts concerning the heavens and celestial spheres also hold particular value in conveying how people of that time perceived the universe. The poet who adopted the pen name Münîrî—meaning “the one who gives light, radiance, or brightness to the sky”—frequently referred to celestial bodies in his poetry. In this study, following a brief introduction to Münîrî, a 16th‑century poet, his divan was examined to identify occurrences of the term felek (the heavens) and its synonymous concepts (Âsmân, Çarh, Fezâ, Gerdûn, Semâ, Sipihr, Gök). The usage characteristics of these terms within the divan were analyzed. Beyond the cited examples, bibliographic information for other metaphors is provided at the end of the study. A term‑based scanning method was employed in this text‑centered research.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Münîrî
• Divan
• Fate
• Comparison.

Kaynakça

1. Ay, Ü. (2019). "Münîrî Amâsî" maddesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. e2: 337-338.
2. Bursalı Mehmed Tahir. (1915). Osmanlı müellifleri. C.2. (Çev. A. Fikri Yavuz–İsmail Özen) Matbaa-i Amire.
3. Canım, R. (2018). Divan edebiyatının kaynakları. İstanbul: Akıl-Fikir Yayınları.
4. Deniz, S. (1992). 16. Yüzyıl Bazı Dîvân Şâirlerinin Türkçe Dîvânlarında Kozmik Unsurlar (Bâkî, Fuzûlî, Hayâlî Beğ, Nev'î, Yahya Beğ). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
5. Ersoy, E. (2010). II. Bayezit devri şairlerinden Münîrî hayatı, eserleri ve dîvânı (inceleme-tenkitli metin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Marmara Üniversitesi
6. Ersoy, E. (haz.) (2017). Münîrî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf?0.
7. Evliya Çelebi, (1999). Seyahatname, II. (Haz. Zekeriya Kurşun vd.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Karasu, B. (2019). Feleğe isyan–kadere rıza: Amasyalı Münîrî’nin mersiyesinde felek ve feleğe dair söylem biçimleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 3 (1), 139-146. DOI: 10.34083/akaded.534632

9. Kurnaz, C. (1995). “Felek” maddesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 12. ss. 306/307.
10. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Özkat, M. (2011). Münîrî (öl.1521?)’nin manzum siyer-i Nebî’si-cilt: 4-5 (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
12. Rado, Ş. (1969). Büyük Türk sözlüğü. İstanbul: Osmanlı Yayınları.
13. Şentürk, A. A. (1994). Osmanlı edebiyatında felekler, seyyare ve sabiteler (burçlar). Türk Dünyası Araştırmaları: 90: 131-179.
14. Unat, Y. (2013). İlkçağlardan günümüze astronomi tarihi. İstanbul: Nobel Yayınları.
15. Yavuz, S. (2020). “Mi’rac” maddesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C. 30: 132-135.