AHMEDÎ’NİN İSKENDERNÂME’SİNDE FAZİLET VE REZÎLETLER (AHLÂKÎ VE GAYRİ AHLÂKÎ UNSURLAR)

Öz

XIV. yüzyıl Türk Edebiyatı’nın kurucu şahsiyetlerinden Ahmedî tarafından kaleme alınan İskendernâme, didaktik ve tasavvufî muhtevasıyla sahasının en mühim mesnevileri arasında yer alır. Bu çalışmada; eserde somutlaşan kibir, riyâ, yalan, ahde vefasızlık, hıyanet ve zinâ gibi mezmum hasletler ile bunların mukabili olan ahlâkî değerler ele alınmıştır. Yapılan incelemede, eserin bütününe yön veren felsefî ve ilmî arka planın, anlatıdaki macera unsurunu geride bırakarak metne adeta bir ahlâk kitabı kimliği kazandırdığı müşahede edilmiştir. Söz konusu olumlu ve olumsuz ahlâkî yönelimlerin beyitlerdeki yansımalarını ve tasavvufî derinliğini saptamak amacıyla, nitel araştırma yöntemleri dâhilinde yer alan metin tahlili tekniğinden istifade edilmiştir. İncelememizden çıkan sonuç bize, Ahmedî’nin bu değerleri sadece kuru birer dinî kural gibi anlatmadığını; insanı eğiten, ona çekidüzen veren birer eşik olarak gördüğünü gösteriyor. Şair; kibri şeytani bir vasıf, riyâyı gönül Kâbesini kirleten bir leke, yalan ve hâinliği ise ölümden daha ağır bir utanç sayarak okuyucuya çok net sınırlar çiziyor. Dolayısıyla İskendernâme, sadece eski bir edebî metin olarak kalamaz; insanın manevî olgunlaşma sürecinde “seyrüsülûk” her çağda yolunu aydınlatacak zamansız bir rehberdir.

Anahtar Kelimeler

• İskendernâme
• Ahmedî
• Ahlâkî ve Gayri Ahlâkî Unsurlar
• Değerler
• Tasavvuf.

VIRTUES AND VICES IN AHMEDÎ'S ISKENDERNAME (MORAL AND IMMORAL ELEMENTS)

Öz

İskendernâme, authored by Ahmedî,one of he fonding figüre of fourtenth century Turkish literatüre occupies a priminent place among thr most signi ficant mesnevis of its field tue to its didactic and sufi content in This studyblame worthy traits embodied in the work such as arrogance hypocrisy lyiny enoy betrayal and adultery alonywith their corresponding moral valves are examined .the analy sis reveals that the philosophical and scholard back grand guiding the entine work overshatows the atventune element in the narrative and gives the text .He identity of a moral guide book to identify he reflections of these positive ant negative moral orientations in the couplets and their sufi depth the text analysis technigue which falls under qualitative research methods was emplayed. The conclusion of our analysis shows that Ahmedî doesnt present these volues as mere try religious rules he regards hem as thresholds hat educate and disipline a person. The poet traxs very clear boundaries for he reader by considering orrogance a satanic trait hypacrisy a stain that defiles the kaoba of the heart and lying and betrayal a shame heavier than death. Thereface İskendernâme cant remain just and old literary text, it is a timeless guide that illuminates the path in every age during a person’sspiritual maturation process (Seyri Sülük)

Anahtar Kelimeler

• İskendernâme
• Ahmedî
• Moral And İmmoral Elements
• Values
• Sufismz.

Kaynakça

1. Ahmedî. (2019). İskendernâme (haz. Yaşar Akdoğan, Nalan Kutsal) , Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.
2. Ahmedî. (2019). İskendernâme, (haz. İsmail Ünver), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.
3. Ahmedî. (2021). İskendernâme, (çev. Furkan Öztürk), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
4. Akarsu, Bedia. (1975). Felsefe Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
5. Apaydın, H. Yunus. (1995). "Fesât", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 12, İstanbul.
6. Aslan, Recep. (2014). "İstişârenin Önemi ve Hz. Peygamber’in Uygulamalarından Örnekler", Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (1).
7. Ayverdi, İlhan. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Yayınları, İstanbul.
8. Cebecioğlu, Ethem. (2020). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Otto Yayınları, İstanbul.

9. Cevizci, Ahmet. (2002). Etik Sözlüğü, Paradigma, İstanbul.
10. Çağrıcı, Mustafa. (1988). "Af", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul.
11. Çağrıcı, Mustafa. (1989). "Ahlâk", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul.
12. Çağrıcı, Mustafa. (1993). "Cömertlik", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul.
13. Çağrıcı, Mustafa. (1996). "Gurur", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 14, İstanbul.
14. Çağrıcı, Mustafa. (1998). "Hırs", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 12, İstanbul.
15. Çağrıcı, Mustafa. (2001). "İzzet", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 23, İstanbul.
16. Çağrıcı, Mustafa. (2001). "Kanâat", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 25, İstanbul.
17. Çağrıcı, Mustafa. (2010). "Şükür", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 39, İstanbul.
18. Çağrıcı, Mustafa. (2011). "Tevâzu", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul.
19. Devellioğlu, Ferit. (2001). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara.
20. Dini Terimler Sözlüğü.(2006). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara.
21. Döndüren, Hamdi. (2011). Delilleriyle İslam İlmihali, Erkam Yayınları, İstanbul.
22. El-Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. (1985). İhyâu Ulûmi’d-Dîn Tercümesi, (ter. Ahmed Serdaroğlu), Bedir Yayınevi, İstanbul.
23. El-Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. (2011). İhyâu Ulûmi’d-Dîn, (çev. Mehmed A. Müftüoğlu), Tuğra Neşriyât, İstanbul.
24. El-İsfahani, Rağıb. (2010). Müfredât/Kur’an Kavramları Sözlüğü, (çev. Abdülbaki Güneş - Mehmet Yolcu), Çıra Yayınları, İstanbul.
25. Eraydın, Selçuk. (2023). Tasavvuf ve Tarîkatlar, Marmara Üniversitesi (İFAV), İstanbul.
26. Esen, Hüseyin. (2013). "Zinâ", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 44, İstanbul.
27. Hökelekli, Hayati. (1997). "Haset", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 16, İstanbul.
28. Hökelekli, Hayati. (2011). Ailede, Okulda, Toplumda Değerler Psikolojisi ve Eğitimi, Timaş Yayınları, İstanbul.
29. Kara, Mustafa. (2001). "Kâmil", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 24, İstanbul.
30. Kara, Mustafa. (2021). Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul.
31. Kâşifî, Hüseyin Vâiz-i. (2019). Ahlâk-ı Muhsinî, (haz. Murat Demirkol), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.
32. Kılıç, Mahmud Erol. (2021). Anadolu Tasavvuf Tarihine Notlar, Sufi Kitap, İstanbul.
33. Kınalızâde Ali Efendi. (2014). Ahlâk-ı Alâî,( haz. Hüseyin Algül), Büyüyen Ay Yayınları, İstanbul.
34. Köse, Saffet. (1998). "Hile", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 18, İstanbul.
35. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. (2009). çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara.
36. Kuşeyrî, Abdülkerim. (2012). Er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, (haz. Süleyman Uludağ), Dergâh Yayınları, İstanbul.
37. Levend, Agâh Sırrı. (1988). Türk Edebiyatı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara.
38. Nizamülmülk. (1999). Siyasetnâme, (haz. Mehmet Altay Köymen), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
39. Ocak, Ahmet Yaşar. (2010). İslam–Türk İnançlarında Fütüvvet ve Ahilik, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
40. Özer, Bayram. (2019). Karakter ve Değerler Eğitimi, Pegem Akademi, Ankara.
41. Pala, İskender. (2004). Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul.
42. Tanyıldız, Serap (2025). “Mehmed Çaylak Tevfik in İki Gelin Odası Adlı Eserinin Halk Kültürü Unsurları Açısından Değerlendirmesi”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(1), 564–581.
43. Tarhan, Nevzat. (2007). Duyguların Dili, Timaş Yayınları, İstanbul.
44. Tarhan, Nevzat. (2021). Değerler Psikolojisi ve İnsan, Timaş Yayınları, İstanbul.
45. Uludağ, Süleyman. (2001). İnsan ve Tasavvuf, Mavi Yayıncılık, İstanbul.
46. Uludağ, Süleyman. (2010). "Takvâ", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 39, İstanbul.
47. Uludağ, Süleyman. (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Dergâh Yayınları, İstanbul.
48. Yağlıkçızade Ahmet Rıfat, , (2021). Ahlâk Sözlüğü/Tasvîr-i Ahlâk, (Haz. Hüseyin Algül), Büyüyen Ay Yayınları, İstanbul.
49. Yahya ibn Adî. (2013). Tehzîbü’l-Ahlâk, (çev. Harun Kuşlu), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.