NEOLİBERAL ÖZNENİN ORTAYA ÇIKIŞI: HOMO OECONOMICUS VE SİYASETSİZLEŞME SORUNU

Öz

Modern Batı düşüncesinin en önemli kavramlarından olan özne, neoliberal politikalar ve ideolojik aygıtlar eliyle köklü bir dönüşüme tabi tutulmaktadır. Bu dönüşüm sonucunda ortaya çıkan ve neoliberalizmin asli öznesi olan Homo Oeconomicus, siyasetin teknokratların ve uzmanların tekeline bırakıldığı günümüzdeki depolitize siyaset mefhumunun baş aktörü olarak önümüzde durmaktadır. Bu sebeple makalemizde, ideolojilerin özne üzerindeki kurucu etkileri ve piyasa mantığıyla şekillenen neoliberal öznenin inşası ele alınarak, klasik siyasal özne olan homo politicus ile homo oeconomicus ayrımı teorik bir çerçevede ortaya konmaya çalışılmıştır. Siyasetin kurallara dayalı bir piyasa düzenine indirgendiği, merkez partilerin kurduğu kurumsal uzlaşı (konsensüs) neticesinde kitlelerin alternatifsiz bırakıldığı bu tıkanma noktasında, değişime uğramış öznenin kısıtlılıklarından hareket edilmiştir. Bu bağlamda, adaletin somut kalıplara sığdırılamayacağını hatırlatan Jacques Derrida’nın yapısökümcü yaklaşımı ile demokrasi arasındaki kurucu ilişki incelenmiş; yapısökümün "karar-verilemezlik" vurgusundan beslenerek toplumdaki uzlaşmaz çatışmaların (antagonizmanın) ortadan kaldırılamayacağı gerçeğiyle çoğulcu siyasetin zemini yeniden formüle edilmiştir. Son olarak, neoliberal küreselleşmenin ve ekonomik krizlerin yarattığı demokratik erozyona karşı, dışlanan toplumsal taleplerin yükselişini ifade eden "popülist moment" ele alınmıştır. Sağ popülizmin demokrasiyi kurtarma vaadiyle; özgürlük ve eşitlik arasındaki kurucu paradoksu canlı tutma iddiasında olan Sol popülizm stratejisi tartışılmaya açılmıştır. Böylece, popülist söylemin yükselişi iddialarına değinilerek mevcut siyasetsiz durumdan çıkışa dair felsefi ve pratik açılımlar getirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalizm
• Homo Oeconomicus
• Yapısöküm
• Demokrasi
• Popülizm

The Emergence of the Neoliberal Subject: Homo Oeconomicus and the Question of Depoliticization

Öz

The subject, one of the most vital concepts of modern Western thought, has been undergoing a radical transformation through neoliberal policies and ideological apparatuses. Homo Oeconomicus, which emerged as a result of this transformation and stands as the primary subject of neoliberalism, appears before us as the leading actor in today's depoliticized conception of politics, where the political sphere has been abandoned to the monopoly of technocrats and experts. For this reason, by addressing the constitutive effects of ideologies on the subject and the construction of the neoliberal subject shaped by market logic, this article attempts to establish the distinction between the classic political subject, homo politicus, and homo oeconomicus within a theoretical framework. At this point of stagnation, where politics is reduced to a rule-based market order and the masses are left without alternatives as a result of the institutional consensus forged by centrist parties, the study proceeds from the limitations of this transformed subject. In this context, the constitutive relationship between democracy and Jacques Derrida’s deconstructive approach, which reminds us that justice cannot be confined to concrete molds, is examined; drawing upon deconstruction's emphasis on "undecidability," the ground for pluralist politics is reformulated through the fact that irreconcilable conflicts (antagonism) can never be eradicated. Finally, the "populist moment," which expresses the rise of marginalized social demands against the democratic erosion caused by neoliberal globalization and economic crises, is addressed. In contrast to right-wing populism's promise to save democracy, the strategy of left-wing populism, which claims to keep the constitutive paradox between liberty and equality alive, is opened to discussion. Thereby, by touching upon the assertions regarding the rise of populist discourse, this study attempts to introduce philosophical and practical openings for an exit from the current depoliticized condition.

Anahtar Kelimeler

• neoliberalism
• Homo Oeconomicus
• Deconstruction
• Democrasy
• Populism

Kaynakça

1. Brown, W. (2017). Halkın Çözülüşü: Neoliberalizmin Sinsi Devrimi, İstanbul: Metis Yayıncılık.
2. Cevizci, A. (2005). Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
3. Çelebi, V. (2013). “Michel Foucault’da Bilgi, İktidar ve Özne İlişkisi”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi. 5. 1: 512-523.
4. Derrida, J. (2005). Rogues: Two Essays on Reason. California: Stanford University.
5. Descartes, R. (2019). Yöntem Üzerine Konuşma: Aklını İyi Yönetmek ve Bilimlerde Hakikati Aramak İçin, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
6. Eagleton, T. (2006). Kuramdan Sonra, İstanbul: Literatür Yayıncılık
7. Eagleton, T. (2014). Edebiyat Kuramı, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
8. Laclau, E. (2016). “Yapıbozum, Pragmatizm, Hegemonya”, içerisinde Yapıbozum ve Pragmatizm (ed. Chantal Mouffe). İstanbul: İletişim.

9. Fassin, E. (2019). Popülizm: Büyük Hınç. İstanbul: Heretik, 2019
10. Foucault, M. (2014). Özne ve İktidar, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
11. Foucault, M. (2015). Biyopolitikanın Doğuşu, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
12. Heidegger, M. (2001). Nietzsche’nin Tanrı Öldü Sözü ve Dünya Resimleri Çağı, Bursa: Asa Kitabevi.
13. Küçülalp, D. (2017). Postmodern Siyaset Felsefesi. Kaygı. 28: 17–32
14. Küçükalp, K. ve Cevizci A. (2010). Batı Düşüncesi: Felsefî Temeller, İstanbul: İSAM.
15. MacPherson, C. B. (1966). The Real World of Democracy, New York: Oxford University Press,
16. Moffitt, B. (2022). Popülizm. İstanbul: Liberus Kitap.
17. Mouffe, C. (2001). Demokratik Paradoks. Ankara: Epos.
18. Mouffe, C. (2005). “The ‘End of Politics’ and the Challenge of Right-wing Populism”, içerisinde Populism and the Mirror of Democracy (ed. Francisco Panizza), London: Verso.
19. Mouffe, C. (2009). Demokratik Paradoks. Ankara: Epos.
20. Mouffe, C. (2016). Yapıbozum ve Pragmatizm, İstanbul: İletişim.
21. Mouffe, C. (2019). Sol Popülizm, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
22. Mounk, Y. (2021). Liberal Demokrasinin Halkla İmtihanı: Liberal Demokrasinin Krizi, Otoriter Popülizmin Yükselişi. İstanbul: h2o yayıncılık
23. Mudde, C. (2004). “The Populist Zeitgeist”. Government & Opposition. 39. 3: 541-563.
24. Mudde, C. ve Kaltwasser C. R. (2019). Popülizm: Kısa Bir Giriş, Ankara: Nika Yayınevi
25. Rehman, J. (2015). İdeoloji Kuramları, İstanbul: Yordam Kitap.
26. Roney, P. (2013). “Aşkınlık ve Yaşam: Nietzsche ve ‘Tanrının Ölümü’ Üzerine”. çev. Elis Şimşon. Kaygı. 20: 305-322.
27. Sartori G. (1987). The Theory of Democrasy Revisited, Part Two: The Classical Issues, New Jersey: Chatham House.
28. Tuğrul, S. (2013). “Tek Tanrı’nın Aşkın Egemenliğinden Siyasinin İçkin Egemenliğine”, Amme İdaresi Dergisi. 46, 1: 153-175.
29. Tuzcu, P. (2010). “Yeni Sağ, Muhafaza(kâr)lık ve Göç”. içerisinde Yeni Sağ Yeni Sol. derleyen: Armağan Öztürk, 473-490. Ankara: Phoenix Yayınevi
30. Tüzer, A. (2015). “Postmodernizm ve Tanrı’nın Ölümü: Öznenin Arkeolojisi Üzerine Bir Deneme”. Milel ve Nihal. 12. (2): 73-124.
31. Yalçın, Ş. (2003) “Descartes ve Özne Olarak Benlik”. Felsefe Dünyası, 38: 107-118.
32. Zakaria, F. (2014). Özgürlüğün Geleceği: Yurtta ve Dünyada İlliberal Demokrasi. İstanbul: Kırmızı.
33. http -1 https://www.etymonline.com/word/subject