Trajikomedi türü tarihsel poetika bağlamında (ⅩⅥ-ⅩⅦ yüzyıllar)

Öz

Terim olarak MÖ III. yüzyılda ortaya çıkan trajikomedyanın bağımsız bir tür olarak kabul edilmesi ve kuramsal ilkelerinin istikrar kazanması, yüzyıllar sonrasına kadar uzanmaktadır. Aristotelesin “Poetika” adlı eserinin Avrupa edebî çevrelerinde çevrilmesi, dramaturgiye yeni bir yaklaşımın gelişmesine ve buna bağlı olarak türlere yönelik farklı yorumların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Klasik tragedya ve komedya eserlerinin yanı sıra, bu türlerin sınırlarının genişlediği ve trajik ile komik unsurların birlikte gözlemlendiği metinler daha fazla dikkat çekmeye başlamıştır. Söz konusu örneklere kuramsal bir tanım kazandırma meselesi, Rönesans dönemi edebiyat araştırmacıları açısından büyük önem taşımaktaydı. Birçok kuramcı, klasik geleneğe bağlı kalarak, trajik ve komik unsurların birlikte kullanılmasına ve Orta Çağ’ın toplumsal yapısına göre çelişkili kabul edilen farklı tabakalara mensup karakterlerin bir arada sunulmasına karşı çıkmıştır. Buna karşılık, diğer görüşü temsil edenler, hibrit bir izlenim yaratan oyunları savunmuş ve bunları estetik açıdan değerli bulmuşlardır. Bu makalede, trajikomedyanın tarihsel poetika bağlamında XVI. ve XVII. yüzyıllardaki evrim süreci incelenmektedir. Rönesans döneminin önemli figürlerinin yaklaşımları çerçevesinde, türün edebî ortamda sanatsal bir varlık olarak kabul görmesine yönelik olumlu ve olumsuz tutumların dayandığı argümanlar ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir.Trajikomedyanın kuramsallaştırılmasından önce, araştırmacıların trajikomik düşüncenin temeli olarak değerlendirdikleri örnekler belirlenmekte ve bu örneklere hangi açıdan yaklaşmanın daha amaçlı olacağına ilişkin yeni bir görüş ortaya konulmaktadır. Türün kuramsal temellerini oluşturan Giovanni Battista Guarini tarafından geliştirilen ilkeler ortaya konulmakta; onun Aristotelesçi kanonlara ilişkin yorumlarında yer alan temel tartışmalı noktalar açıklığa kavuşturulmaktadır.Ayrıca, yalnızca İtalya’da değil, İngiltere ve İspanya’da da trajikomedyaya yönelik edebî yaklaşımlar, somut örnekler ışığında incelemeye tabi tutulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Guarini
• trajikomedi
• tarihsel poetika
• dramaturji

Tragikomediya Janrı Tarixi Poetika Kontekstində (ⅩⅥ-ⅩⅦ əsrlər)

Öz

Termin kimi e.ə Ⅲ əsrdə meydana çıxan tragikomediyanın müstəqil janr kimi qəbul edilməsi və nəzəri prinsiplərinin sabitləşməsi əsrlər sonraya qədər uzanır. Aristotelin “Poetika” əsərinin tərcümə olunması Avropa ədəbi mühitində dramaturgiyaya yeni yanaşma və bununla da janrlara fərqli yozumları şərtləndirdi. Klassik faciə və komediya əsərləri ilə yanaşı bu janrların sərhədlərinin genişləndiyi, tragik və komik elementlərin birgə müşahidə olunduğu mətnlər diqqəti daha çox cəlb etdi. Sözügedən nümunələrə nəzəri təyinat vermək məsələsi renesans dövrü ədəbiyyatşünasları üçün ciddi əhəmiyyət kəsb edirdi. Bir çox nəzəriyyəçilər klassik ənənəyə əsasən faciə və komik ünsürlərin, orta əsrin sosial sferasına görə ziddiyyət təşkil edən təbəqələrə mənsub obrazların birgə təqdim olunmasına qarşı çıxırdılar. Digər qütbün təmsilçiləri isə hibrid təəssürat yaradan pyesləri müdafiə edir və estetik zövq baxımından faydalı sayırdılar. Məqalədə tragikomediyanın tarixi poetika kontekstində ⅩⅥ-ⅩⅦ əsrlərdəki təkamül prosesi tədqiq olunur. Renesans dövrünün önəmli simalarının münasibətləri fonunda janrın bədii mövcudluq kimi ədəbi mühitdə vətəndaşlıq qazanmasına mənfi və müsbət yanaşmaların əsaslandığı arqumentlər ətraflı təhlil edilir. Tragikomediyanın nəzəriyyələşməsindən öncə tədqiqatçıların tragikomik düşüncəyə baza hesab etdikləri nümunələr müəyyənləşdirilir və onlara hansı aspektdən yanaşmanın məqsədyönlü olması ilə bağlı yeni görüş bildirilir. Janrın nəzəri əsaslarını formalaşdıran Covanni Battista Quarininin tərtib etdiyi prinsiplər göstərilir. Onun Aristotel kanonları barədə şərhlərində əsas mübahisəli məqamlara aydınlıq gətirilir. Təkcə İtaliyada yox, İngiltərə və İspaniyada da tragikomediyaya ədəbi yanaşmalar konkret nümunələr işığında tədqiqata cəlb olunur.

Anahtar Kelimeler

• Quarini
• tragikomediya
• tarixi poetika
• dramaturgiya

The Genre of Tragicomedy in the Context of Historical Poetics (16th-17th Centuries)

Öz

The emergence of tragicomedy as a term dates back to the 3rd century BCE; however, its recognition as an independent genre and the stabilization of its theoretical principles extended over many subsequent centuries. The translation of Aristotle’s Poetics into European intellectual circles introduced a new approach to dramaturgy and, consequently, led to diverse interpretations of literary genres. Alongside classical tragedies and comedies, texts in which the boundaries between these genres were expanded and in which tragic and comic elements coexisted began to attract increasing scholarly attention. The issue of providing a theoretical classification for such works held significant importance for Renaissance literary scholars. Many theorists, adhering to classical traditions, opposed the coexistence of tragic and comic elements, as well as the joint representation of characters belonging to social strata considered incompatible within the medieval social framework. Conversely, representatives of an opposing viewpoint defended plays that produced a hybrid impression, regarding them as aesthetically valuable.This article examines the evolutionary process of tragicomedy in the 16th and 17th centuries within the context of historical poetics. Against the backdrop of the perspectives of prominent Renaissance figures, it provides a detailed analysis of the arguments underlying both negative and positive attitudes toward the genre’s establishment as a legitimate literary form. Prior to the formal theorization of tragicomedy, the study identifies works that scholars consider foundational to tragicomic thought and proposes a new perspective on the most appropriate methodological approach to their analysis.Furthermore, the principles formulated by Giovanni Battista Guarini, who played a key role in establishing the theoretical foundations of the genre, are outlined. Particular attention is given to clarifying the most controversial aspects of his interpretations of Aristotelian canons. In addition to Italy, literary approaches to tragicomedy in England and Spain are also examined through specific examples.

Anahtar Kelimeler

• Guarini
• tragicomedy
• historical poetics
• dramaturgy

Kaynakça

1. Bentley, E. (2019). Dramın həyatı. (F. Cəlilova, Tərc.) Bakı: ADMİU.
2. Bəkirqızı (İsayeva), P. (2024). Tragikomediyanın janr xüsusiyyətləri, təsnifatı və Azərbaycan ədəbiyyatında inkişaf mərhələləri. Poetika.izm(1), 91–106.
3. Brown, A., & Kimmey, J. (1968). Tragicomedy. Columbus, OH: Charles E. Merrill Publishing Company.
4. Dewar-Watson, S. (2007). Aristotle and Tragicomedy. Mənbə: S. Mukherji, & R. Lyne (Red.-lar), Early Modern Tragicomedy (ss. 15-27). Cambridge: Boydell & Brewer Inc.
5. Dryden, J. (1911). All for love and The Spanish Fryar. Internet archive: https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.50331/page/n3/mode/2up
6. Evans, G. (2007). The Minotaur of the Stage: Tragicomedy in Spain. Mənbə: S. Mukherji, & R. Lyne (Red.-lar), Early modern tragicomedy (ss. 59-75). Cambridge: Boydell & Brewer Inc.
7. Foster, V. (2016). The Name and Nature of Tragicomedy. London; New York: Routledge.
8. Giraldi Cinthio, G. (1583). Altile: Tragedia. Internet archive: https://archive.org/details/image444TeatroOpal

9. Guarini, B. (1914). Il pastor fido e Il compendio della poesia tragicomica. (G. Brognoligo, Red.) Bari: G. Laterza.
10. Plautus, T. (1916). Amphitryo, Asinaria, Aulularia, Bacchides, Captivi Amphitryon, The Comedy of Asses, The Pot of Gold, The Two Bacchises, The Captives. (P. Nixon, Red.) Project Gutenberg: https://www.gutenberg.org/files/16564/16564-h/16564-h.htm
11. Pollard, T. (2015). Tragicomedy. Mənbə: P. Cheney, & P. Hardie (Red.-lar), The Oxford History of Classical Reception in English Literature, Vol. 2: 1558–1660 (ss. 419–432). Oxford: Oxford University Press. https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-classical-reception-in-english-literature-9780199547555
12. Treherne, M. (2007). The Difficult Emergence of Pastoral Tragicomedy: Guarini’s Il pastor fido and its Critical Reception in Italy, 1586–1601. Mənbə: S. Mukherji, & R. Lyne (Red.-lar), Early modern tragicomedy (ss. 28-40). Cambridge: Boydell & Brewer Inc.
13. Witmore , M., & Hope, J. (2007). Shakespeare by the Numbers: On the Linguistic Texture of the Late Plays. Mənbə: S. Mukherji, & R. Lyne (Red.-lar), Early modern tragicomedy (ss. 133-153). Cambridge: Boydell & Brewer Inc.