-

Öz

Safavid history is one of the most important turning point in Iran and Shia history. The political adventure of a sufi order, with Sunni background, from religious to temporal power has deeply Iran and middle east. converting Iran from Sunni to Shi’ite beliefs was the main policy of Safavids during two centuries . They established Shia as an official religion of the state and put pressure on the other religious groups. Meanwhile they imported Shi’ite scholars from different regions of Muslim world, especially southern Lebanon, and employed them in converting Iran. After this policy, which started in the beginning of sixteenth century and lasted till the first half of eighteenth century, Iran became the center of Shi’ite culture and thought

Anahtar Kelimeler

• -

Safevîlerin Din Politikası ve İran’ın Şiîleşme Seyri

Öz

Safevî dönemi İran ve Şiâ tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Sünnî bir geçmişe dayanan bir dergâhın şeyhlikten şahlığa doğru olan serüveni sadece İran’ı değil bütün Ortadoğuyu derinden etkilemiştir. Safevîler yaklaşık iki asır süren iktidarları boyunca İran’ı Şiîleştirmeyi siyasetlerinin temel gayesi yapmışlar ve bunun için her yola başvurmuşlardır. Şiîlik devletin resmi mezhebi haline getirilince Şiî kültür havzalarından, özellikle de Güney Lübnan’dan, Şiî ulema ithal edilmiş ve bunlar İran’ın Şiîleştirilmesinde istihdam edilmişlerdir. 16. Yüzyılın başlarında başlayan bu uygulamalar 18. Yüzyılın ortalarına kadar sürmüş ve İran Şiî kültür ve düşüncenin merkezi haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler: İran, Safevî, Şia, Şâh İsmail, Ulema.

Anahtar Kelimeler

• İran, Safevî, Şia, Şâh İsmail, Ulema

Kaynakça

1. Aka, İsmail, “X. Yüzyıldan XX. Yüzyıla Kadar Şiîlik”, Milletlerarası Tarihte ve Günümüzde Şiîlik Sempozyumu, İlmi Neşriyat, İSAV, ss. 69-103, İstanbul 1993.
2. Allouche, Adel, Osmanlı-Safevî İlişkileri, çev. Ahmed Emin Dağ, Anka Yayınları, İstanbul, 2001.
3. Arjomand, Said Amir, “Religious Extremism (Ghuluww), Sûfism and Sunnism in Safavid Iran: 1502–1722”, Journal of Asian History, vol. 15, no. 1, 1981.
4. Arjomand, Said Amir, The Shadow of God and Hidden Imam, The University of Chicago Press, USA, 1984.
5. Beheştî, Ayetullah, “Nemâz Çist?”, Defter-i Neşri Ferhengi İslamî, Tahran, 1372.
6. Bertold Spuler, “Doğu’da Hilafetin Çöküşü”, İslam Tarihi Kültür ve Medeniyeti, ed. Bernard Lewis, P. M. Holt, A. K. S. Lambton, İstanbul, 1997.
7. Browne, Edward, A Literary History of Persia, IV, Goodword Books, New Delhi, 2002.
8. Büchner, V. F., “Serbedârîler”, İA, X, ss. 509-512, İstanbul, 1966.

9. Calmard, Jean, , “Shi’i Rituals and Power, II. The Consolidation of Safavid Shi’ism: Folklore and Populer Religion”, Safavid Persia, A History of an Islamic Society, Ed. Charles Melville, London, 1996,
10. Cemali, Muhammed Yusuf Kerim, “Teşkil-i Devlet-i Safevî ve Ta’mim-i Mezheb-i Teşeyyu-i Devâzdeh-i İmamî be Unvan-ı Tenha Mezheb-i Resmî”, Teşkili Devlet-i Safevî, İsfahan, 1372.
11. Çelenk, Mehmet, 16. ve 17. Yüzyıllarda İran’da Şiîliğin Seyri, Emin Yayınları, Bursa, 2013.
12. Çetin, Abdurrahman, “Ezan”, DİA, c. XII, ss. 36-38, İstanbul, 1995.
13. İnalcık, Halil, “Osmanlı İmparatorluğunda İslam”, Osmanlı’da Din-Devlet İlişkileri, Ed: Vecdi Akyüz, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 1999.
14. Ekinci, Mustafa, Anadolu Aleviliğinin Tarihsel Arka Planı, Beyan Yayınları, İstanbul, 2002.
15. el-Âmilî, Muhsin Emin, A‘yânu’ş-Şîa, thk. Hasan Emin, Dâru’t-Teâruf lil- Matbuat, I-X, Beyrut, 1986.
16. el-Kâtib, Ahmed, Şiâ’da Siyasal Düşüncenin Gelişimi-Şûradan Velâyet-i Fakîhe, çev. Mehmet Yolcu, Kitabiyat Yayınları, Ankara, 2005.
17. el-Muhâcir, Cafer, el-Hicretu’l-Âmiliyye ila İran fi’l-Asri’s-Safevî, Beyrut, 1989.
18. Gökbilgin, M. Tayyib, “Çaldıran”, İA, c. III, ss. 329-331, MEB, İstanbul, 1977.
19. Halm, Heinz, Shiism, Edinburg, 1991.
20. Hourani, Albert, “The Safavid Era”, Expectation of The Millenium, Shiism in History, ed. Seyyed Hossein Nasr, Hamid Dabashi, Seyyed Vali Reza Nasr, State University of New York Press, Albany, 1989.
21. Karamanly, Hüsamettin Memmedov, XVI-XVIII. Yüzyıllar Osmanlı-Safevî Savaşları, Osmanlı, ed. Güler Eren, C. I, ss. 502-508, Ankara, 1999.
22. Kevseranî, Vecih, Osmanlı ve Safevîlerde Din-Devlet İlişkisi, çev. Muhlis Canyürek, Denge Yayınları, İstanbul, 1992.
23. Kramer, Martin. S, Shi’ism, Resistance and Revolution, London, 1987.
24. Lapidus, Ira M., İslam Toplumları Tarihi, I, çev. Yasin Aktay, İletişim Yayınları, İstanbul, 2002.
25. Liyakat, A. Takım, “From Bid’a to Suna: The Wilaya of Alî in The Shiî Adhân”, The Journal of American Oriental Society, vol. 120, nu. 2, April, 2000.
26. Madelung, Wilfred, “Al-Karakî”, EI, c. IV, s. 610, Leiden, 1978.
27. Mazzaoui, Michel, The Origins of Safawids, Franz Steiner Verlag GMBH, Wiesbaden, 1972.
28. Melikoff, İrene, Hacı Bektaş-Efsaneden Gerçeğe, çev. Turan Alptekin, Cumhuriyet Kitapları, İstanbul, 1999.
29. Minorsky, Vladimir, “The Poetry of Shah Ismail I”, BSOAS, X, no. 4. 1942.
30. Mircaferi, Hüseyin, Safevî Şiîliği, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul, 1972.
31. Mir-hand, Emir Mahmud Bin, İran Der Rûzgâr-ı Şâh İsmail ve Şâh Tahmasb-ı Safevî, s. 124–125, naklen. Resul Caferiyân, Tarih-i Teşeyyu’ Der İran, , İran, 1375, c. II, s. 758.
32. Mutahhari, Murtaza, Hıdemât-ı Mütekabil-i İslam ve İran, Kum, 1359.
33. Nasr, S. H., Makaleler I, çev. Şâhabeddin Yalçın, İnsan Yayınları, İstanbul, 1995.
34. Nasr, S.H., Makaleler II, çev. Şehabeddin Yalçın, İnsan Yayınları, İstanbul, 1997.
35. Nasr, S.H., Modern Dünyada Geleneksel İslam, çev. Savaş Şafak Barkçın- Hüsamettin Arslan, İnsan Yayınları, İstanbul, 1989.
36. Ocak, Ahmet Yaşar, “Din ve Düşünce”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, IRCICA Yayınları, İstanbul, 1998.
37. Ocak, Ahmet Yaşar, “Klasik Dönem Osmanlı Düşünce Hayatı”, TÜRKLER, c. XI, s. 15-26, Ankara, 2002.
38. Ocak, Ahmet Yaşar, “Safevî Propagandası ve Osmanlı Halk İsyanı’nın İkiye Bölünüşü Yahut Rafızilik ve Kızılbaşlık’ın (Alevilik) Doğuşu” , Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi II, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, Zaman Kitap, İstanbul, 1999.
39. Öz, Mustafa, “Niyâbet”, DİA, c. XXXIII, ss. 164-165, İstanbul, 2007.
40. Paşazâde, Muhammed Arif Ispanakçı, “İnkılâb-ı İslam Beyne’l-Havas ve’l-Avam, Tarihi Zindegânî ve Neberdhâyı Şâh İsmail-i Safevî ve Şâh Selim-i Osmanî, Vekâyi-î Sâlhây-ı 905-930”, Haz. Resul Caferiyân, İran, 1379.
41. Roemer, H. R, “The Safavid Period”, The Cambridge History of Iran, ed. Peter Jackson, c. VI, s. 189-372, Cambridge University Press, 1986.
42. Rumlu, Hasan Bey, Ahsenu’t-Tevarih, tsh. Abdulhüseyn Nevâî, Tahran, 1357.
43. Savaş, Saim, XVI. Asırda Anadolu’da Alevilik, Vadi Yayınları, İstanbul, 2002.
44. Savory, R. M., “Safevî İranı”, İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti I-IV, ed. P. M. Holt, A. K. Lambton, B. Lewis, Kitabevi Yayınları, İstanbul 1997.
45. Savory, Roger, “Şeyh Haydar”, EI, vol. III, ss. 315-316, ed. B. Lewis, V. L. Menage, Ch. Pellat and J. Schacht, Leiden, 1971.
46. Savory, Roger, “The Safawid State and Polity”, Iranian Studies, VII/1-2, Harward, 1974.
47. Simnânî, Muhammed Ahmed Penâhî, Şâh İsmail-i Safevî, Mürşid-i Surh- Kulâhân, Tahran, 1373.
48. Stewart, Devin J.S, “Notes on the Migration of Amili Scholars to Safavid Iran”, JSTOR, vol. 55, ıss. 2, April 1996.
49. Strothmann, R., “Şiâ”, İA, c. XI, ss. 502-512, MEB, İstanbul, 1979.
50. Sümer, Faruk, “Akkoyunlular”, DİA, c. II, s. 270-274, İstanbul, 1989.
51. Sümer, Faruk, Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1999.
52. Şeriati, Ali, Ali Şiâsı Safevî Şiâsı, çev. Feyzullah Artinli, Yöneliş Yayınları, İstanbul, 1990.
53. Şirazî, Abdi Bey Şirazî, takdim ve tashih: Abdulhüseyn Nevayî, Tekmiletu’l- Ahbâr, Tarih-i Safevîyye ez Ağaz ta 978 Hicri-Kameri, İran, 1369.
54. Şükrî, Yedullah, Göz. Geç. Âlemâray-ı Safevî, İran, 1363.
55. Tabari, Azar, “Shii Clergy in Iranian Politics”, Religion and Politics in Iran, ed. Keddie, Nikki R., USA, 1983.
56. Th. W. Juynbol, “Ezân”, İA, c. IV, ss. 429-430, MEB Yayınları, İstanbul, 1977.
57. Uyar, Mazlum, Şiî Ulemanın Otoritesinin Temelleri, Kaknüs Yayınları, İstanbul, 2004.
58. Uyar, Mazlum, Ahbarilik, Ayışığı Yayınları, İstanbul, 2000.
59. Varlık, Mustafa Çetin, “Çaldıran”, DİA, c. XIII, s. 193-195, İstanbul, 1993.
60. Watt, W. Montgomery, Islamic Political Thought, Edinburg University Press, Edinburg, 1968.
61. Yınanç, Mükrimin Halil, “Akkoyunlular”, İA, c. I, s. 251-270, MEB Yayınları, İstanbul, 1978.