The Invisible Wetlands of Hakkâri: Land Use Pressure and Ecosystem Service Losses

Yıl 2025, Sayı: 8, 206 - 225, 31.12.2025

Emel Aydın , Kenan Çiftçi

Öz

This study analyzes the effects of land cover changes between 1990 and 2018 on wetland ecosystems in Hakkâri, one of Turkey's regions with the richest water resources, within the framework of the opportunities and limitations of remote sensing data. Analyzed using GIS software tools, CORINE land cover data reveal significant increases of 123.6% in artificial areas and 24.4% in agricultural areas over the 28-year period, with this expansion occurring largely at the expense of forest and semi-natural areas. Specifically for aquatic ecosystems, a dramatic quantitative loss of over 60% was experienced in mappable water bodies, while a modest 13.6% increase was observed in the wetlands class. This contradictory picture forms the study's central argument: these observed changes are merely a superficial reflection of the ecological degradation in the region. Due to CORINE's scale, nearly 40 mountain lakes and wetlands covering approximately 500 hectares, registered in the National Wetland Inventory Management Information System, remain entirely outside this analysis, paving the way for the silent degradation of an "unnoticed/invisible" ecological capital. The case study of Nehil Marshland, a Wetland of National Importance, substantiates the local manifestations of these pressures. Anthropogenic pressures such as drainage channels, agricultural expansion efforts, urban and agricultural pollution, and uncontrolled mining activities were found to have severely degraded the area's habitat quality. The loss of the marshland's function as a breeding ground for certain species is a concrete indicator of this qualitative degradation. This study highlights the inadequacy of quantitative analyses based solely on satellite data and underscores the urgent need for high-resolution, up-to-date field inventories and integrated basin management policies that encompass these "invisible" ecosystems to protect Hakkâri's invaluable water assets.

Anahtar Kelimeler

CORINE , geographic information systems , Hakkâri , land cover change , Nehil Marshland

Hakkâri’nin Görünmez Sulak Alanları: Arazi Kullanım Baskısı ve Ekosistem Hizmet Kayıpları

Öz

Bu çalışma, Türkiye'nin en zengin su kaynaklarına sahip bölgelerinden biri olan Hakkâri'de 1990-2018 yılları arasındaki arazi örtüsü değişimlerinin sulak alan ekosistemleri üzerindeki etkilerini ve uzaktan algılama verilerini fırsatlar ve kısıtlılıklar çerçevesinde analiz etmektedir. CBS yazılım araçları kullanılarak incelenen CORINE arazi örtüsü verileri, 28 yıllık dönemde antropojenik karakterli yapay alanlar ve tarım alanlarında sırasıyla %123,6 ve %24,4'lük büyük bir artış olduğunu, bu genişlemenin ise büyük ölçüde orman ve yarı-doğal alanların kaybıyla gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Su ekosistemleri özelinde ise haritalanabilen su yapılarında %60'ı aşan dramatik bir nicel kayıp yaşanırken sulak alanlar sınıfında %13,6'lık mütevazı bir artış gözlemlenmiştir. Bu çelişkili tablo, çalışmanın temel argümanını oluşturmaktadır: Gözlemlenen bu değişimler, bölgedeki ekolojik bozulmanın yalnızca yüzeydeki bir yansımasıdır. CORINE'nin ölçeği gereği haritalayamadığı ve Ulusal Sulak Alan Envanteri Yönetim Bilgi Sistemi’nde kayıtlı yaklaşık 500 hektarlık bir alanı kaplayan 40'a yakın dağ gölü ve sulak alan, bu analizin tamamen dışında kalmakta; görünmez bir ekolojik sermayenin sessizce tahrip edilmesine ve baskılara zemin hazırlamaktadır. Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan statüsündeki Nehil Sazlığı vaka analizi, bu baskıların yereldeki yansımalarını somutlaştırmaktadır. Sazlığın ekolojik karakterini bozan drenaj kanalları, tarım alanı açma çabaları, kentsel ve tarımsal kirlilik ile kontrolsüz madencilik faaliyetleri gibi antropojenik baskıların alandaki habitat kalitesini ciddi şekilde düşürdüğü görülmüştür. Geçmişte bazı türlerin üreme alanı olan sazlığın bu fonksiyonunu yitirmesi, yaşanan niteliksel bozulmanın somut göstergelerindendir. Yapılan çalışma, uydu verilerine dayalı nicel analizlerin yetersizliğini vurgulamakta; Hakkâri'nin paha biçilmez su varlıklarının korunması için yüksek çözünürlüklü ve güncel saha envanterlerine ve bu görünmez ekosistemleri de kapsayan bütüncül havza yönetimi politikalarına duyulan acil ihtiyacı ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Nehil Sazlığı , Arazi örtüsü değişimi , coğrafi bilgi sistemleri , CORINE , Hakkâri

Kaynakça

• Akbaş, A., Zaman, M., & Döker, M. F. (2023). İl Merkezi Meteoroloji İstasyon Verilerine Göre Doğu Anadolu Bölgesi’nde Maksimum Kar Yüksekliğinin Eğilim Analizi. Atatürk Üniversitesi Coğrafya Dergisi, 81, 1-14.
• Alikhani, S., Nummi, P., & Ojala, A. (2021). Urban wetlands: A review on ecological and cultural values. Water, 13(22), 3301.
• Ataol, M. (2008). Sulak Alanların Havza Bazında Korunması. Türkiye’nin sulak alanları ve tarımsal kuraklık. 2. Ulusal Sulak Alanlar Kongresi Bildiriler Kitabı (156-160). Yayın Yeri: Kırşehir.
• Aydın, E., (2020). Küresel iklim değişikliğinin güneş enerjisi özelinde yenilenebilir enerji potansiyeline etkisi ve arazi örtüsü ile ilişkisi: Van örneği. Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
• Cover, C. L., (2018). Copernicus land monitoring service. European Environment Agency (EEA).
• Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP). (2015). Yüksekova (Nehil) Sazlıkları Sulak Alan Yönetim Planı: Sulak Alan Alt Havzaları Biyolojik Çeşitlilik Araştırma Alt Projesi. Ankara: T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı.
• Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP). (2022). Yüksekova (Nehil) Sazlıkları Sulak Alan Yönetim Planı (2022-2026). Ankara: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı.
• Falťan, V., Petrovič, F., Oťaheľ, J., Feranec, J., Druga, M., Hruška, M., ... & Mechurová, V. (2020). Comparison of CORINE land cover data with national statistics and the possibility to record this data on a local scale-Case studies from Slovakia. Remote Sensing, 12(15), 2484.
• Fang, J., & Zaitchik, B. (2021). Challenges in reconciling satellite-based and locally reported estimates of wetland change: A case of topographically constrained wetlands on the Eastern Tibetan Plateau. Remote Sensing, 13(8), 1484.
• Feranec, J., Soukup, T., Hazeu, G., & Jaffrain, G. (Eds.). (2016). European landscape dynamics: CORINE land cover data. CRC Press.
• Foley, J. A., DeFries, R., Asner, G. P., Barford, C., & Bonan, G. (2005). Global consequences of land use. Science, 309(5734), 570-574.
• Gümüş, V., & Gündoğan, R. (2020). Büyük Zap Suyu Havzası’nda kuraklık analizi ve akım eğilimleri. Türk Coğrafya Dergisi, (76), 115-128.
• Hakkâri İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. (t.y.). Tarımsal Faaliyet Raporu. https://Hakkâri. tarimorman.gov.tr/Belgeler/SolMenu/Tar%C4%B1msal%20Faaliyet%20Raporu/ Tar%C4%B1msal%20Faaileyet%20Raporu.pdf adresinden 8 Ekim 2025 tarihinde erişildi.
• Hakkâri Valiliği. (t.y.). Coğrafi Yapı. http://www.Hakkâri.gov.tr/tarihce-ve-cografi-yapi adresinden 8 Ekim 2025 tarihinde erişildi.
• Kale, E., & Acar, H. (2024). Madencilik Kaynaklı Çevresel Bozulmayı Ekososyal Çalışma Bağlamında Değerlendirmek. Toplum ve Sosyal Hizmet, 35(1), 355-374.
• Kocaman, S., & Gürbüz, M. (2023). Türkiye’de Arazi Örtüsü Sınıflandırmasında Uzaktan Algılama Verilerinin Kullanımı. Coğrafi Bilimler Dergisi, 21(1), 115-130.
• Lambin, E. F., Geist, H. J., & Lepers, E. (2003). Dynamics of land-use and land-cover change in tropical regions. Annual Review of Environment and Resources, 28(1), 205-241.
• Li, Q., Singh, M., & Silvestri, S. (2025). Remote sensing of alpine peatlands: Challenges of mapping thousands of sparse small sites scattered across extensive mountainous territories. Earth and Space Science, 12(7), e2025EA004201.
• Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM). (2014). İklim Projeksiyonları ve Havzalar. https:// www.mgm.gov.tr/FILES/iklim/yayinlar/2014/iklim-Projeksiyonlari-ve-Havzalar-2014. pdf adresinden 10 Ekim 2025 tarihinde erişildi.
• Millennium Ecosystem Assessment. (2005). Ecosystems and human well-being: Wetlands and water. Washington, DC: World Resources Institute. https://www. millenniumassessment.org/documents/document.358.aspx.pdf adresinden 10 Eylül 2025 tarihinde erişildi.
• Ramsar Convention. (2014). The convention on wetlands and its mission. Retrieved from https://www.ramsar.org/about/the-convention-on-wetlands-and-its-mission Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Sulak Alan Listesi (Veri dosyası). Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü.
• Turner, B. L., & Meyer, W. B. (1994). Global land-use and land-cover change: an overview. B. L. Turner & W. B. Meyer (Ed.), Changes in land use and land cover: a global perspective (ss. 3-32). Cambridge: Cambridge University Press.
• United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (t.y.). Wetland Loss/ Degradation (EN0304). https://www.undrr.org/understanding-disaster-risk/ terminology/hips/en0304 adresinden 2 Eylül 2025 tarihinde erişildi.
• WWF-Türkiye. (2014). Türkiye’nin Sulak Alanlarının Korunması: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. https://wwftr.awsassets.panda.org/downloads/2subat_bilginotu_1.pdf adresinden 9 Ekim 2025 tarihinde erişildi.
• Yomralıoğlu, T., & Gür, M. (2019). Arazi Kullanım/Arazi Örtüsü Değişim Analizinde CORINE Verilerinin Rolü ve Önemi. Harita Dergisi, 161, 45-58.