Visualization of Türkiye's Medical Cultural Heritage Using Web-Based GIS

Yıl 2025, Sayı: 8, 128 - 148, 31.12.2025

Edanur Çelik , Rumeysa Pekçetin

Öz

This study aims to visualize and preserve Türkiye's rich medical cultural heritage in a digital environment using Geographic Information Systems (GIS). Darüşşifas, which played an important role during the Seljuk and Ottoman periods, and the medicinal and aromatic plants used in these structures have been analyzed using web-based GIS technologies and made accessible through digital maps on the ArcGIS Online platform. Data on 23 darüşşifas and 162 types of medicinal plants across Türkiye have been classified through two separate information systems, enabling users to access this data interactively. The study details the historical, geographical, and structural characteristics of the darüşşifas, along with the floristic distribution of the plants, their uses in folk medicine, their Latin names, and their historical functions. The data obtained was converted into a digital narrative format using ArcGIS StoryMaps, creating a sustainable digital cultural heritage platform accessible to both academics and the public. The findings show that the darüşşifas were in alignment with historical trade routes, political centers, and settlement strategies, while plant species clustered according to regional climate and ecological conditions. The study lays the groundwork for multidisciplinary applications in the fields of medical history, health tourism, cultural preservation, and geography education; it also presents a robust model that supports the sustainability of traditional knowledge in the digital age.

Anahtar Kelimeler

Web-Based GIS , Digital Health Heritage , Cultural Preservation , Anatolian Cultural Heritage , Historical Health Geography

Etik Beyan

Since this study does not involve data collection from human participants, no surveys, experiments, interviews, or any practices containing personal data were conducted; therefore, ethical committee approval is not required. All data used in the study were obtained from open sources, the literature, and publicly available information provided by institutions. The authors declare that they have adhered to the following ethical principles during the preparation and publication process of the manuscript: Compliance with Research and Publication Ethics: The study was conducted in accordance with national and international research and publication ethics guidelines. Author Contributions: All authors have made scientific contributions to the study, reviewed its content, and approved the final version to be submitted. Conflict of Interest: The authors declare that they have no conflicts of interest with any individuals, institutions, or organizations. Financial Support: This study did not receive financial support from any institution or organization. Use of Data and Materials: All datasets and visual materials used in the study comply with copyright regulations and have been properly cited when necessary. Responsibility: All responsibility for the manuscript rests with the authors. The accuracy and reliability of the information used in the research are under the authors’ responsibility.

Türkiye’nin Tıbbi Kültürel Mirasının Web CBS ile İncelenmesi ve Görselleştirilmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye'nin zengin tıbbi kültürel mirasını Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanarak görselleştirmeyi ve dijital ortamda korumayı amaçlamaktadır. Özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde önemli rol oynamış darüşşifalar ile bu yapılarda kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler, Web tabanlı CBS teknolojileri ile analiz edilerek ArcGIS Online platformunda dijital haritalar üzerinden erişilebilir hâle getirilmiştir. Türkiye genelinde 23 darüşşifa ve 162 tıbbi bitki türüne ait veriler iki ayrı bilgi sistemi aracılığıyla sınıflandırılmış, kullanıcıların bu verilere interaktif biçimde ulaşabilmesi sağlanmıştır. Çalışmada darüşşifaların tarihsel, coğrafi ve yapısal özellikleri ile bitkilerin floristik dağılımları, halk hekimliğindeki kullanım biçimleri, Latince adları ve tarihsel işlevleri detaylı biçimde modellenmiştir. Elde edilen veriler ArcGIS StoryMaps ile dijital anlatı formatına dönüştürülerek hem akademik hem de halk erişimine açık, sürdürülebilir bir dijital kültürel miras platformu oluşturulmuştur. Bulgular darüşşifaların tarihsel ticaret yolları, siyasi merkezler ve yerleşim stratejileri ile uyumlu biçimde konumlandığını; bitki türlerinin ise bölgesel iklim ve ekolojik koşullara göre kümelendiğini göstermektedir. Çalışma, tıp tarihi, sağlık turizmi, kültürel koruma ve coğrafya eğitimi alanlarında çok disiplinli uygulamalara zemin hazırlamakta; aynı zamanda geleneksel bilginin dijital çağda sürdürülebilirliğini destekleyen güçlü bir model sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tarihsel Sağlık Coğrafyası , Web Tabanlı CBS , Dijital Sağlık Mirası , Kültürel Koruma , Anadolu Kültürel Mirası

Etik Beyan

Bu çalışma için insan katılımcılardan veri toplanmadığından, anket, deney, mülakat veya kişisel veri içeren herhangi bir uygulama bulunmadığından etik kurul izni gerekmemektedir. Çalışmada kullanılan tüm veriler, açık kaynaklardan, literatürden ve kurumların kamuya açık paylaşmış olduğu bilgilerden elde edilmiştir. Yazarlar, makalenin hazırlanması ve yayın sürecinde aşağıdaki etik ilkelere uyduklarını beyan ederler: Araştırma ve Yayın Etiğine Uygunluk: Çalışma, ulusal ve uluslararası araştırma–yayın etiği ilkelerine uygun şekilde yürütülmüştür. Yazar Katkıları: Makaledeki tüm yazarlar, çalışmaya bilimsel anlamda katkı sağlamış, çalışmanın içeriğini incelemiş ve gönderilecek son hali onaylamıştır. Çıkar Çatışması: Yazarların herhangi bir kişi, kurum ya da kuruluş ile çıkar çatışması bulunmamaktadır. Finansal Destek: Bu çalışma herhangi bir kurum/kuruluş tarafından maddi olarak desteklenmemiştir. Veri ve Materyal Kullanımı: Çalışmada kullanılan tüm veri setleri ve görsellere ilişkin telif haklarına uyulmuş, gerektiğinde kaynak gösterilmiştir. Sorumluluk: Makalenin tüm sorumluluğu yazarlara aittir. Araştırmada kullanılan bilgilerin doğruluğu ve güvenilirliği yazarların yükümlülüğündedir.

Kaynakça

• Adefila, A. O., Ajayi, O. O., Toromade, A. S., & Sam-Bulya, N. J. (2024). Geleneksel bilgiyi modern tarım uygulamalarıyla bütünleştirmek: Sürdürülebilir kalkınma için sosyokültürel bir çerçeve. World Journal of Biology Pharmacy and Health Sciences. https://doi.org/10.30574/wjbphs.2024.20.2.0850
• Alum, E. U. (2024). Tıbbi bitkilerin sürdürülebilir hasadı: Terapötik faydaların çevre korumayla dengelenmesi. Tarımsal Ekoloji ve Sürdürülebilir Gıda Sistemleri, 49(3), 380-385. https://doi.org/10.1080/21683565.2024.2421948
• Altıntaş, N. D. (2022). Anadolu tıbbı nedir-neden önemlidir? 1. Uluslararası Bütünleşik ve Anadolu Tıbbı Kongresi Bildiri Kitabı (ss. 14-18). İstanbul: İstanbul Medipol Üniversitesi Yayınları.
• Arca, D., Bayık, Ç., Acar, H., & Alkan, M. (2011). Tarihi kentlere yönelik Web CBS uygulaması: Safranbolu örneği. Jeodezi ve Jeoinformasyon Dergisi, 104(1), 26-29.
• Basu, S. K., & Gulzar, S. A. (2025). İklim değişikliği küresel olarak şifalı bitkilerin tehlikesini etkiliyor. International Journal of Biological Sciences. https://doi. org/10.53390/ijbs.2025.16110
• Beştaş, M. (2025). Coğrafi bilgi sistemlerinin tedarik zinciri yönetimindeki rolü. Yönetim Bilişim Sistemleri Alanında Yenilikçi Çözümler ve Güncel Yaklaşımlar, 1.
• Camci, N. (2023). Geçmişten günümüze tamamlayıcı ve alternatif tıbba yönelik tutumlar (Yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi. https://hdl.handle.net/11363/6679
• Chaudhary, V. P., & Gouda, A. (2025). Biyokorsanlık ve etik: Yerli toplulukların ve gelişmiş ulusların çıkarlarının dengelenmesi. International Multidisciplinary Research Journal. https://doi.org/10.36948/ijfmr.2025.v07i04.53218
• Christine, A. (2024). İklim değişikliğinin şifalı bitki mevcudiyeti üzerindeki sıtma tedavisine etkisi. Newport International Journal of Medical Sciences Research. https:// doi.org/10.59298/nijrms/2024/5.3.114119
• Çaylak, E., & Yalçıner Ercoşkun, Ö. (2025). Açık veri portalları ve kent bilgi sistemlerinin planlamada coğrafi bilgi sistemleri kapsamında karşılaştırılması: Singapur ve Kocaeli örneği. Journal of Planning Architecture and Design, 3(1), 1-14.
• Çelebi, A. (2014). Konumsal kaza verilerinin coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak analizi (Kocaeli örneği) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul.,
• Döker, M. F., & Ocak, F. (2020). COVID-19 salgınının Türkiye’deki coğrafi dağılışının izlenmesinde Web CBS kullanımı. Türk Coğrafya Dergisi, 76, 7-18. https://doi. org/10.17211/tcd.778712
• Faydaoğlu, E., & Sürücüoğlu, M. S. (2011). Geçmişten günümüze tıbbi ve aromatik bitkilerin kullanılması ve ekonomik önemi. Kastamonu University Journal of Forestry
• Faculty, 11(1), 52-67. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kastorman/issue/17236/180072 İrcan, M. R., & Duman, N. (2020). İnternet (WEB) tabanlı coğrafi bilgi sistemleri (CBS) uygulamalarının ortaöğretim coğrafya öğretiminde kullanımı. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(3), 1051-1085. https://doi.org/10.17152/gefad.782037
• Leonti, M., & Casu, L. (2013). Geleneksel ilaçlar ve küreselleşme: Etnofarmakolojide güncel ve gelecek perspektifleri. Frontiers in Pharmacology, 4, 92. https://doi. org/10.3389/fphar.2013.00092
• Magare, D. A., & Patil, M. B. (2025). Dijital çağda etnobotanik: Geleneksel bilgi dijitalleşmesinin fırsatları ve zorlukları. World Journal of Biology Pharmacy and Health Sciences. https://doi.org/10.30574/wjbphs.2025.21.1.0043
• Martin, A., McGuire, S., & Sullivan, S. (2013). Küresel çevre adaleti ve biyoçeşitliliğin korunması. Geographical Journal. https://doi.org/10.1111/geoj.12018
• Miller, A. E. (2021). Bütünsel koruma yaklaşımları: Kriz zamanlarında esnekliği desteklemek. https://doi.org/10.1111/csp2.514
• Montgomery, R. A., Kabra, A., Kepe, T., Garnett, S., & Merinos, R. (2024). Koruma biliminde sosyal adaletin yeniden merkezlenmesi. Biological Conservation. https:// doi.org/10.1016/j.biocon.2024.110600
• Ocak, F., & Bahadır, M. (2021). Taşkın bilgi ve yönetim sisteminin oluşturulmasında Web CBS teknolojisi kullanımı: Ordu-Ünye şehir selleri örneği. Coğrafya Araştırmalarında CBS Uygulamaları II, 205-221.
• Pekçetin, R., & Döker, M. F. (2025). Web tabanlı coğrafi bilgi sistemleri ile kültürel mirasın yönetimi: Müze bilgi sistemi uygulaması. Journal of Anatolian Geography, 2(1), 1-9.
• Rankoana, S. A. (2024). Şifalı bitkileri korumak için yerli bilginin kullanımı üzerine bir inceleme. Natural Resources and Sustainable Development. https://doi.org/10.31924/ nrsd.v14i1.156
• Rathoure, A. K. (2024). Kültürel miras yoluyla biyolojik çeşitliliği korumaya yönelik kültürel uygulamalar: Doğayı korumak, kültürü korumak. International Journal of Biodiversity. https://doi.org/10.15406/bij.2024.07.00213
• Wyborn, C., Montana, J., Kalas, N., Clement, S., Davila, F., Knowles, N., … Ryan, M. (2021). Dünya’daki yaşam için çeşitli ve adil bir geleceğe yönelik araştırma ve eylem gündemi. Conservation Biology, 35, 1086-1097. https://doi.org/10.1111/cobi.13671