Sümerbank Nazilli Basma Fabrikasında Ücretler 1937-1950

Öz

Bu çalışma, Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası’nın 1937–1950 dönemindeki ücret politikalarını inceleyerek savaş ve savaş sonrası ekonomik koşulların işçi yaşamı üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. İkinci Dünya Savaşı sırasında erkek işgücünün askere alınmasıyla ortaya çıkan işgücü açığı çocuk, kadın, mahkûm ve asker emeğiyle karşılanmış; savaşın yarattığı enflasyonist baskılar reel ücretlerde belirgin bir gerilemeye yol açmıştır. Fabrika yönetimi, ücret artışları, gıda desteği, lojman ve kıdem teşvikleri gibi sosyal politikaları emek sürekliliğini sağlama ve disiplin üretme aracı olarak kullanmıştır. Ücretler bu bağlamda yalnızca ekonomik bir değişken değil, devletçilik çerçevesinde sosyal müdahale kapasitesinin ve işçi sınıfının toplumsal konumlanışının da belirleyicisi hâline gelmiştir. Nazilli’nin sınırlı kentsel altyapısı ise işçilerin kentte kalıcılaşmasını engelleyerek kırsala geri dönüşü yaygınlaştırmıştır. Çalışma kapsamında ulaşılan bulgular, devletçi sanayileşme modelinin yalnızca üretim ilişkilerini değil, işçilerin toplumsal yeniden üretim dinamiklerini de şekillendirdiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyak politika
• işgücü açığı
• sanayileşme
• ücretler

Wages at Sümerbank Nazilli Cotton Print Factory 1937-1950

Öz

This article examines the wage policies of the Sümerbank Nazilli Textile Factory between 1937 and 1950 to analyze how wartime and postwar economic conditions shaped workers’ living standards. The labor shortages caused by the conscription of male workers during World War II were offset through the expanded use of child, female, convict, and military labor, while wartime inflation led to a marked decline in real wages. Factory management deployed wage increases, food provision, housing support, and seniority-based incentives as instruments of labor retention and disciplinary regulation. In this context, wages functioned not merely as economic indicators but as mechanisms through which the state’s interventionist capacity and workers’ social positioning were structured. Nazilli’s limited urban infrastructure further impeded long-term worker settlement, prompting recurrent returns to rural life. The findings demonstrate that the statist industrialization model reshaped not only labor relations but also the broader dynamics of workers’ social reproduction..

Anahtar Kelimeler

• social policy
• wages
• labor shortage
• industrialization

Kaynakça

1. 15.07-12.09.1947 Tarihli geziye dair; BCA. 03.10-177.223.14 sayı ve B.C.A. 490.01.728.495.5 Sayı ve 30.12.1947 Tarihli Arşiv Fon Numaralı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Halk Partisi Arşivi Fonu
2. BUMH (1946). Sümerbank İşletmelerinde İnsan ve İşçi Meseleleri. 1945 Yılı Raporu Sümerbank 1942 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başvekâlet Devlet Matbaası, Ankara, 1943.
3. Sümerbank 1943 Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başvekâlet Devlet Matbaası, Ankara, 1944.
4. Sümerbank 1944 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1945.
5. Sümerbank 1945 Yılı Umumî Murakabe Heyeti Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1946
6. Akkaya, Y. (2010). Cumhuriyetin hamalları: işçiler. 2010, İstanbul, Yordam kitap.
7. Akpınar, H. A. (2019). Bir cumhuriyet akıncısı: Türkiye'de milli sanayinin mimarlarından Nurullah Esat Sumer. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
8. Altay, İ., Sayıl, G. B., & Hanedar, A. Ö. (2023). Enflasyonun Tarihsel Belirleyenleri: Türkiye ve İkinci Dünya Savaşı. Fiscaoeconomia, 7(Özel Sayı), 260-282.

9. Asiliskender, B. (2009). “Anadolu’da ‘Modern’ Bir Yaşam Kurmak: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası ve Lojmanları”, Fabrika’da Barınmak, Der. Ali Cengizkan, Arkadaş Yayınları, Ankara, 2009, s. 111-130.
10. Ataay, İ. D. (1974). Türkiye’de Elli Yıllık Maaş ve Ücret Uygulaması. İstanbul üniversitesi İşletme fakültesi dergisi, 3(1), 430-455.
11. Bigat, B. (2017). Kuruluşu ve ilk yıllarında Nazilli Sümerbank basma Fabrikası Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
12. Buğdaycı, A. (2001). Dünden Bugüne Nazilli, Eğitim Yayınları A.Ş, İstanbul.
13. Buğra, A. ve Savaşkan, O. (2015). Türkiye'de yeni kapitalizm. İstanbul: İletişim Yayınları
14. Bülbül, İ. (2006). İkinci Dünya Savaşının Türkiye’de Sosyal Hayata Olumsuz Yansımaları Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (9), 1-51.
15. Demirhan, N. (2005). 19. yüzyılda Nazillinin sosyal ve ekonomik yapısı (Master's thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
16. Doğan, H. (2007) Sanayinin Musikisinden Bilginin Türküsüne, “Atatürk’ün Nazilli’ye Gelişi ve Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası’nın Açılışının 70. Yılı Anısına (1937-2007)”,
17. Ekin, N. (1960) “Memleketimizde İşçi Devri Mevzuunda Yapılan Araştırmalar ve Ortaya Koydukları Neticeler”, Sosyal Siyaset Konferansları, Dokuzuncu-Onuncu- Onbirinci Kitap. İstanbul:123-192
18. Ekin, N. (1958). “Sanayiimizdeki Yüksek İşçi Devrinin Tesirleri ve Bu Hususta Alınabilecek Tedbirler”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. Cilt:20, Sayı:1-4. 11. 243-322.
19. Erdoğan, A., & Kapcı, H. Z. (2018). II. Dünya Savaşı Sürecinde Sümerbank. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32(45), 83-108.
20. Erişçi, L. (1997). Türkiye’de işçi sınıfının tarihi. İstanbul, Kebikeç Yayınları.
21. Gülerman, A. (1987), Türkiye’nin Ekonomik ve Toplumsal Yapısı, Anadolu Matbaacılık, İzmir
22. İnsel, A. (1996). Düzen ve Kalkınma Kıskacında Türkiye, Kalkınma Sürecinde Devletin Rolü, Ayrıntı Yayınları
23. Koç, Y. (1999). Türk-İş Tarihinden Portreler Eski Sendikacılardan Anılar-Gözlemler (I)(II.Baskı b.). Ankara: Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ) Yayınları.
24. Koraltürk, M. (2003). Cumhuriyet Dönemi Türkiye İktisat Tarihi Çalışmaları Hakkında Genel Bir Değerlendirme. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (1), 65-80
25. Makal, A. (2007). Ameleden İşçiye Erken Cumhuriyet Dönemi Emek Tarihi Çalışmaları. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Makal, A. (1999). Türkiye'de tek partili dönemde çalışma ilişkileri, 1920-1946. İmge Kitabevi.
27. Metinsoy, M. (2020). İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye: Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2016, 584 s.
28. Nacar, C. (2012). İkinci Dünya Savaşı döneminde Türkiye’de devlet işletmelerinde çalışan işçiler. İçinde (Der.: T. Atabaki, GD Brockett, Çev.: Can Cemgil). Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti’nde emek tarihi, 153-176.
29. Nazilli Belediyesi.(1987). Nazilli Dün, Bugün, Yarın. (1.baskı) Nazilli: Nazilli Belediyesi Yayınları
30. Öreroğlu, M., & Palabıyık, E. (2004). Cumhuriyet Döneminde Türk Sanayinin Kuruluşu ve Nazilli Basma Fabrikası. Teknoed Yayınları
31. Özeken, A. A. “Türkiye’de Sanayide İşçiyi Barındırma Problemi”, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, S.3, İstanbul, 1950, s.103-130.
32. Özeken, A. (1948). Türkiye'de Sanayi İşçileri. In Journal of Social Policy Conferences (No. 1). Istanbul University.
33. Sırma, Ş. (2022). Türkiye’de Sıtma Mücadelesinin İşçileşme Üzerindeki Etkisi: Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası Örneği. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 11(30), 196-216.
34. Sırma, Ş.(2024). Erken cumhuriyet döneminde sanayileşme ve işçileşme süreçleri: Sümerbank Nazilli basma fabrikası örneği, Yayımlanmamış doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi
35. Scott, J. C. (2014). Tahakküm ve Direniş Sanatları-Gizli Senaryolar (2. Baskı). A. Türker, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
36. Tekeli, İ. ve İlkin, S. (2004) Selim, Cumhuriyetim Harcı, Köktenci Modernitenin Ekonomik Politikasının Gelişimi, 2009, İstanbul, Bilgi Üniversitesi Yayınları
37. Tekeli, İ. ve İlkin, S. (2014). İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi. İletişim Yayınları.
38. Tekeli, İ. & İlkin, S. (2016) İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi (Birinci Cilt). İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Tuna, S. (2009). Türkiye'de devlet işletmeciliği ve Sümerbank (1932-1939): dünya ekonomik krizine bir cevap mı? Derlem Yayınları.
40. Toprak, Z. (1988). Sümerbank Holding A.Ş. İstanbul: Creative Yayıncılık
41. Yıldırım, İ., (2001). Cumhuriyet Döneminde Demiryolları, (1923-1950), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara.
42. Zaim, S. (1956). Türkiye mensucat sanayiinde ücretler. In Journal of Social Policy Conferences (No. 8). Istanbul University.
43. Zeybekoğlu, S. (2002) Erken Cumhuriyet Dönemi Sanayi Komplekslerinin Mekansal Analizi: Nazilli, Kayseri, Bursa ve Eskişehir Örnekleri, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul
44. Zorlu, M. (2014). Milli Korunma Kanunu Versus 3008 Sayılı İş Kanunu: Emeği Deneti Altına Alan ve Sermaye Birikimini Destekleyen Bir Kanun. Sosyal Güvenlik Dergisi, 4(1), 119-145.