Mesleki Eğitim Merkezlerine Devam Eden Öğrencilerin İşyeri Deneyimleri Üzerine Çıraklık Söyleminin Eleştirel Analizi

Öz

Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM), Türkiye’de, mesleki ve teknik alanda orta öğretim düzeyinde öğrenci yetiştiren iki okul türünden biridir. Son yıllarda yapılan bir dizi düzenlemeyle öğrenci sayısını arttırarak mesleki teknik alanda giderek iddialı bir konuma yerleşen MESEM’ler, bugün dört yüz yirmi bini aşkın öğrencisiyle sahada faaliyet göstermekte, ilgili sektörlerin teknik ve ara elaman ihtiyacını karşılamak üzere mesleki eğitim vermektedir. Mesleki eğitimin istihdam ile bağını güçlendireceği ve mesleki istihdam kapasitesini arttıracağı yönünde yapılandırılan MESEM’ler, son günlerde, çocuk işçiliğini meşrulaştırdığı ve çocuk işçi ölümlerine sebep olduğu yönünde yoğun eleştirilerle gündeme gelmiş; bu çerçevede dayandığı paradigmayla birlikte sorgulanmaya başlanmıştır. Bu bağlamda, çocuk işçiliğine zemin hazırladığı ve çocuk iş cinayetlerini arttığı gerekçesiyle itham edilen MESEM’lerin öğrencileri, iş yeri deneyimlerini yerinde görmek ve kendi deneyimlerini bizzat onlardan dinlemek üzere ziyaret edilmiştir. Ankara’nın iki sanayi bölgesinde (OSTİM ve Şaşmaz) on üç ‘çırak’ ile nitel araştırma tasarımına dayalı bir saha çalışması yapılmış; çocuk işçiliği ile MESEM arasındaki ilişki bizzat çocukların anlatımlarına referansla sorgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• MESEM
• Ankara
• OSTİM
• çocuk işçiliği
• iş cinayeti

Etik Beyan

Saha çalışması için uygulanan mülakat görüşmeleri sırasında görüşme yapılan kişi çalışma hakkında aydınlatılmış ve onayı alındıktan sonra mülakata başlanılmıştır. Saha çalışması için Munzur Üniversitesi Etik Kurul Onayı alınmıştır.

A Critical Analysis of the Apprenticeship Discourse on the Workplace Experiences of Trainees Attending Vocational Training Centres

Öz

Vocational Training Centres (VTCs) are one of the two types of secondary-level training schools in Türkiye. As a result of a series of recent regulations VTCs enrolment has increased, and VTCs have been positioned as a significant player in vocational training to meet skilled or semi-skilled labour demand of different sectors. Over four hundred and twenty thousand students are currently attending the centres. Viewed as the best way to strengthen the link between vocational education and employment opportunities, VTCs have recently faced intense criticism for allegedly legitimizing child labour and causing child work-related homicides. As a result, VTCs has started to be questioned along with the paradigm on which they are based. To hear from the trainees themselves what exactly is going on in VTCs, a fieldwork was carried out. During the fieldwork VTCs in two different industrial zones (OSTİM and Şaşmaz) in Ankara were visited, and thirteen apprentices were interviewed by employing a qualitative method. In this framework the data were generated to analyze if this type of vocational training can be seen as a form of child labour and test the argument that work-related homicides are result from trainees themselves.

Anahtar Kelimeler

• VTCs
• Ankara
• OSTİM
• child labour
• work-related homicide

Etik Beyan

During the interviews conducted for the field study, the interviewee was informed about the study and the interview began after obtaining their consent. Ethical approval for the field study was obtained from Munzur University.

Kaynakça

1. Adıgüzel, O.C. ve Berk, Ş. (2009) “Mesleki ve Teknik Ortaöğretimde Yeni Arayışlar: Yeterliliğe Dayalı Modüler Sistemin Değerlendirilmesi”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 220-236. https://izlik.org/JA74EU96BU
2. Akhun, İ. (1987) “Okul-Sanayi Ortaklaşa (OSANOR) Eğitimi”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt2, Sayı: 2, 203-209.
3. Akpınar, T. (2006) Çocuk İşçiliği Sorununa Çağdaş Bir Yaklaşım: KİT’lerin Çırak Okulları (1938-1986), Ankara: Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı.
4. Akpınar, T. (2022) “Mesleki Eğitim Merkezi, Yasal Yolla Çocuk Çalıştırma Uygulamasıdır”, https://www.evrensel.net/haber/475028/mesleki-egitim-merkezi-yasal-yolla-cocuk-calistirma-uygulamasidir, Erişim: 21.08.2024.
5. Akpınar, T. ve Gün, S. (2016) “Testing the Human Capital Development Model: The Case of Apprenticeships in Turkey”, International Journal of Training and Development, 20(3), 214-223. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/ijtd.12084
6. Aksoy, H. H. (2017) “Meslek Lisesi Kimin Meselesi”, https://www.evrensel.net/haber/307320/meslek-lisesi-kimin-meselesi , Erişim: 21.08.2024.
7. AOSB (2026) Eğitim Kurumlarımız, https://www.aosb.org.tr/9/egitim-kurumlarimiz Erişim: 28.03.2026
8. Apple, M.W. (1982) Education and Power, Boston: Routledge&Kegan Paul.

9. Apple, M.W. (1990) Ideology and Curriculum, 2th Ed., New York: Routledge.
10. Bianet (2024) https://bianet.org/haber/mesem-ogrencisi-erol-can-yavuz-staj-gordugu-atolyede-hayatini-kaybetti-290930, Erişim:21.08.2024.
11. Bulut, E. (2010) “Türkiye’de Mesleki Eğitimin Dönüşümü: Çocukların Fiyat’landırılması, Modülerleştirilmesi ve Yaşamboyu Öğrenme”, İnal, K. (der.) Türkiye’de Çocuk Emeği içinde, Ankara: Ütopya Yayınevi, 245-289.
12. Dertli, N. (2024) “Yaşam Hakkı Kapsamında Eğitimde Çıraklığın Teşviği: Çocuk Kırımına Kapı Aralamak”, Çalışma Ortamı Dergisi, https://calismaortami.fisek.org.tr/icerik/yasam-hakki-kapsaminda-egitimde-cirakligin-tesvigi-cocuk-kirimina-kapi-aralamak/ , Erişim: 21.08.2024.
13. Eğitim Sen (2022) “Devlet Eliyle Emek Sömürüsünü Yaygınlaştıran MESEM Uygulamasına Son Verilmelidir”, https://egitimsen.org.tr/devlet-eliyle-emek-somurusunu-yayginlastiran-mesem-uygulamasina-son-verilmelidir/, Erişim: 12.10.2024.
14. Eğitim Sen (2026) MESEM Gerçeği: Mesleki Eğitim mi, Çocuk İşçiliği mi? https://egitimsen.org.tr/egitim-sen-mesem-calistayi-31-ocak-2026-tarihinde-yapildi/ Erişim: 30.03.2026.
15. Emirgil, B. F. (2010) “Yeni Meslekçi Eğitim Yaklaşımı ve Yeni Meslekçi Paradigmaların Türkiye’deki Yansıması Olarak “MEGEP””, Sosyal Siyaset Konferansı Dergisi (56), 575-600. https://izlik.org/JA84HZ85GN
16. Erbay, E. (2010) Çocuk İşçi Olmak: Çocuk İşçiliğine Retrospektif Bir Bakış”, İnal K. (der.) Türkiye’de Çocuk Emeği içinde, Ankara: Ütopya Yayınevi, 206-244.
17. Ercan, F. (1998) “Sermayenin Gelişimi Açısından Eğitimin Piyasalaşması: Toplumun Gelişimi Açısından Eğitimin Toplumsallaşması (Eğitim Sanayi İlişkisi)!”, Ankara: TMMOB Rapor ve Bildiriler Kitabı, 237-249.
18. Erder Köksal, S. ve Lordoğlu, K. (1993) Geleneksel Çıraklıktan Çocuk Emeğine: Bir Alan Araştırması, İstanbul: Friedrich Ebert Vakfı Yayınları.
19. Evrensel (2024) “MEB, Tezgahtar Çıraklığı (Çocuk İşçiliği) Meslek Lisesi MESEM’den Tümden Vazgeçmeli” https://www.evrensel.net/yazi/91896/meb-tezgahtar-cirakligi-cocuk-isciligi-meslek-lisesi-mesemden-tumden-vazgecmeli , Erişim: 22.08.2024.
20. FİSA (2024) Stajyer ve Çırakların Hak ve Özgürlüklere Erişimi araştırması Ara Raporu, Çocuk Hakları Merkezi, İstanbul: Friedrich Ebert Stiftung Yayınları.
21. Fişek, G. (t.y.) “Türkiye’de Çocuk Emeği Çalışmalarına Genel Bakış”, https://fisek.org.tr/calismalar/cocuk-emegi/cocuk-emegi-uzerine-yazilar/turkiyede-cocuk-emegi-calismalarina-genel-bakis/, Erişim: 14.09.2024.
22. Gazetememur (2022) “MEB’in Zincir Marketlerle İmzaladığı Protokol İptal Edildi”, https://gazetememur.com/egitim/mebin-zincir-market-ile-imzaladigi-protokol-iptal-edildi,Gp80X8TkW0OeaPgA0S8FSQ, Erişim: 24.08.2024.
23. Gün, S. (2016) “Aktif İstihdam Siyasetinin Gelişimi Açısından İşsizlik Sigortasının Dönüşümü”, Çalışma ve Toplum, 3(50), 1295-1320. https://izlik.org/JA39MB87YN
24. ILO (1973) 138 Nolu Asgari Yaş Sözleşmesi, https://www.ilo.org/tr/resource/138-nolu-asgari-yas-sozlesmesi Erişim: 25.03.2026.
25. İSİG Meclisi (2025) https://www.isigmeclisi.org/21536-is-cinayetlerine-ve-cocuk-isciligine-karsi-mucadeleye-2025-yilind , Erişim: 30.01.2026.
26. İzmir Barosu (2024) “Çocukların Ekonomik Sömürüsü Son Bulsun”, https://www.birgun.net/haber/izmir-barosu-ndan-mesem-tepkisi-mesemler-kapatilsin-cocuklarin-ekonomik-somurusu-son-bulsun-558433, Erişim: 12.10.2024.
27. Kazak, A., Altun, A., Özker, A., Fırat, F.T., Fırat, M., Kökden, İ. (2023) “Mesleki Eğitimdeki Son Değişikliklerin İstihdama Katkısının İşverenler Tarafından Değerlendirilmesi”, Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 9(62), 2501-2505. http://dx.doi.org/10.29228/JOS HAS.68483
28. Koman, E. (2024) “Çocuklar ‘resmen’ İşçileştirilirken”, https://www.izisg.com/%C3%A7ocuklar-resmen-i%C5%9F%C3%A7ile%C5%9Ftirilirken-ezgi-koman-ile-s%C3%B6yle%C5%9Fi, Erişim: 13.08.2024.
29. MEB (2024) Mesleki Eğitimde İş Sağlığı ve Güvenliği Genelgesi/36, https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/2196.pdf Erişim: 20.08.2024.
30. MEB (2025) MEB İstatistikleri Örgün Eğitim, https://sgb.meb.gov.tr/istatistik_k/2425.pdf Erişim: 27.03.2026.
31. Mesleki Eğitim Kanunu (1986) https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.3308.pdf , Erişim: 28.08.2024.
32. Nasuhbeyoğlu, V. (2025) https://www.isigmeclisi.org/21533-2025-sinifta-aclik-okuldan-kopus-mesem-lerde-olum-vural-nasuhbe , Erişim: 30.03.2026.
33. Neuman, W. L. (2014) Toplumsal Araştırma Yöntemleri, Nitel ve Nicel Yaklaşımlar (çev. S. Özge), Ankara: Siyasal Kitapevi.
34. Now Ana Haber (2025) https://www.nowtv.com.tr/NOW-Ana-Haber-Hafta-Sonu/one-cikan-haber/130827/17-cocuk-mesemde-can-verdi-bakan-rahat-olun-dedi Erişim: 30.03.2026.
35. Özer, M. (2020a) Mesleki Eğitimde Paradigma Değişimi: Türkiye’nin Mesleki Eğitim ile İmtihanı, İstanbul: Maltepe Üniversitesi Yayınları.
36. Özer, M. (2020b) “Türkiye’de Mesleki Eğitimde Paradigma Değişimi”, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 357-384. https://doi.org/10.17152/gefad.752523
37. Öztürk, P. (2024) “Derin Yoksulluk MESEM’ler İtiyor, Öğrenciler Fabrikalarda Ölüyor”, https://bianet.org/haber/derin-yoksulluk-mesem-lere-itiyor-ogrenciler-fabrikalarda-oluyor-298328 Erişim: 13.10.2024.
38. Sağlam, S. (2025) “Muhammet Kendirci’nin Ölümü Hükümete ve Kapitalizme Yönelik Bir Suçlama”, https://www.wsws.org/tr/articles/2025/12/01/xgcb-d01.html , Erişim: 30.03.2026.
39. Sosyal-İş (2024) 12 Haziran Dünya Çocuk İşçiliği ile Mücadele Günü Türkiye’de Çocuk İşçiliği ve MESEM Raporu, Sosyal-İş Sendikası, https://www.sosyal-is.org.tr/12_haziran_dunya_cocuk_isciligi_ile_mucadele_gunu.html, Erişim: 12.10.2024.
40. Suğur, N. (2012) “Sosyolojik Yöntemde Klasik ve Yeni Dönem Tartışmaları”, Şavran, T.G. (ed.) Sosyolojide Araştırma Yöntem ve Teknikleri içinde, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 32-63.
41. THTM (2025) 2025 Mesleki Eğitim/MESEM Raporu Yayınlandı https://halkmeclisi.org/thtm-2025-mesleki-egitim-mesem-raporu-yayinlandi/ , Erişim: 12.05.2025.
42. TMMOB (2024) “MESEM ve Çocuk İşçi Ölümleri Hakkında TMMOB İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çalışma Grubu Değerlendirmeleri”, https://www.tmmob.org.tr/icerik/mesem-ve-cocuk-isci-olumleri-hakkinda-tmmob-isci-sagligi-ve-guvenligi-calisma-grubu#:~:text=MESEM%20kapsam%C4%B1%20d%C4%B1%C5%9F%C4%B1nda%20da%20i%C5%9Fyerlerinde,9.%20S%C4%B1n%C4%B1ftan%20itibaren%20s%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClen%20par%C3%A7as%C4%B1d%C4%B1r. , Erişim 14.10.2024.
43. TOBB (2022) https://www.tobb.org.tr/Sayfalar/Detay.php?rid=28665&lst=MansetListesi, Erişim: 22.08.2024.
44. TTB (2024) https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=ce78632e-c219-11ef-a85e-2c6574192054 Erişim: 14.10.2024.
45. VIII. Kalkınma Planı (2001) https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Uzun_Vadeli_Strateji_ve_Sekizinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-2001-2005.pdf , Erişim: 08.08.2024.
46. X. Kalkınma Planı (2014) https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf , Erişim: 10.08.2024.
47. XVI. MEB Şurası (1999) https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_02/21142534_16_sura.pdf Erişim: 10.08.2024.
48. Yıldırım, K. (2024) “MESEM: Kullan-At İşçilik ve Artık Nüfus”, https://www.evrensel.net/yazi/95547/mesem-kullan-at-iscilik-ve-artik-nufus, Erişim: 13.10.2024
49. Yıldırım, K. ve Şahin, L. (2015) “Osmanlı’dan Günümüze Mesleki Eğitimin Gelişimi”, Çalışma ve Toplum, Cilt 1, Sayı: 44, 77-112. https://doi.org/
50. Yücesan Özdemir, G. ve Özdemir, A. M. ( 2010) “Türkiye’de Çocuk Emeği ve Sosyal Politika: Alternatifi Düşünmek İçin Egemen Söylemin Eleştirisi”, İnal, K. (der.) Türkiye’de Çocuk Emeği içinde, Ankara: Ütopya Yayınevi, 133-159.