Türkiye’de Kamu Görevlileri Sendikacılığının Kamu Personel Sistemi ve Kamu Personelinin Özlük Haklarına Etkisi: Toplu Sözleşme Hükümleri Üzerinden Bir Analiz

Öz

Türkiye’de ilk kez 1961 Anayasası ile kamu görevlilerine verilen sendikal haklar 1971 yılında geri alınmış, sonrasında kamu çalışanları 1995 yılına kadar bu önemli haktan mahrum kalmıştır. 1995 yılından sonraki dönüşüm ise kamu görevlileri sendikacılığının Türk kamu yönetimine etkisinin tedricen artması yönünde olmuştur. Kamu personel yönetimi politikalarının belirlenmesi ve uygulanmasına etkileri gittikçe artan sendikal kuruluşlar özellikle kamu görevlilerinin mali ve sosyal haklarının toplu sözleşmelerle belirlenmesi uygulamasına geçilmesi sonrasında kamu personel sisteminin önemli birer aktörü olmuşlardır. Mali ve sosyal hakların dışına çıkılarak kanunla düzenlenmesi gereken konularda da kararlar alınıyor olması nedeniyle toplu sözleşmeler kamu personel sisteminin şekillenmesine de önemli ölçüde etki etmektedir. Kamu görevlileri sendikacılığında yaşanan bu dönüşümün kamu personel sistemi açısından incelenmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Bu amaçla, doküman analizine dayanan bu nitel çalışmada 2012 ile 2025 yılları arasında bağıtlanan toplu sözleşme hükümleri kamu personel sistemi ve kamu görevlilerinin mali ve sosyal haklarına etkisi bağlamında incelenmiştir. Analiz neticesinde öne çıkan bulgular; toplu sözleşmelerin kamu görevlilerinin mali haklarının korunması kapsamında yetersiz kalması, toplu sözleşmelerde alınan kararların kamu personel sisteminde birlik ve denklik sağlama ilkesiyle uyumlu olmaması, toplu sözleşmelerin Türk hukuk sistemindeki yerinin ne olduğunun tartışılması ihtiyacı ve toplu sözleşme hükümlerinin bütüncül olarak gözden geçirilerek mevzuata ithaline yönelik çalışma yapılması gerekliliği olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• sendika
• kamu görevlileri sendikacılığı
• toplu sözleşme
• kamu personeli
• kamu personel sistemi

The Impact of Public Sector Unionism on the Public Personnel System and the Personal Rights of Public Servants in Türkiye: An Analysis of Collective Agreement Provisions

Öz

Following the revocation of the union rights granted to public servants by the 1961 Constitution in 1971, public employees were deprived of this important right until 1995. Since 1995, there has been a gradual increase in the influence of public sector unionism on the Turkish civil service. Trade unions have become important actors in the public personnel system, particularly following the transition to collective agreements for determining the financial and social rights of public servants. Collective agreements also significantly influence the shaping of the public personnel system as decisions are made on matters that should be regulated by law beyond financial and social rights. Therefore, this transformation in public sector unionism should be examined in terms of the public personnel system. This qualitative study, based on document analysis, examines the provisions of collective agreements concluded between 2012 and 2025 in the context of their impact on the public personnel system and the financial and social rights of public servants. The key findings of the analysis are that collective agreements fall short of protecting the financial rights of public servants, and that the decisions taken in collective agreements are not consistent with the principle of unity and equality in the public personnel system. The analysis also found that the place of collective agreements within the Turkish legal system needs to be discussed, and that the provisions of collective agreements need to be reviewed comprehensively and incorporated into legislation.

Anahtar Kelimeler

• trade union
• public sector unionism
• collective agreement
• public personnel
• public personnel system

Kaynakça

1. Arıcı, K. (2015). Kamu Görevlilerinin Toplu Sözleşme Hakkının Gerçekliği Meselesinde Önemli Bir Faktör: Kamu Görevlileri Hakem Kurulu ve Niteliği. Karatahta İş Yazıları Dergisi, (3), 209-217.
2. Albayrak, S.O. (2017). Kamu Personel Rejimini Sendikalarla Birlikte Yönetmek: TARGEL Projesi Üzerinden Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(4), 582-590.
3. Aslan O.E. (2011). Maaş İlişkisi ve Türkiye’de Memur Maaşları (1970-2008). Amme İdaresi Dergisi, 44(3), 109-140.
4. Aslan O.E. (2023). Türkiye’de Memur Maaşları Üzerine Tespitler: Orta Sınıftan Proleterliğe. Mülkiye Dergisi, 47(4), 1292-1330. https://doi.org/10.25064/mulkiye.1266738
5. Atay, E.E. (2024). Toplu Sözleşmenin Hukuki Statüsü (Niteliği). Araştırma Raporu. Ankara: Memur-Sen.
6. Atay, Y.Ş. (2015). Kamu Görevlileri Toplu Sözleşmesinin Hukuki Niteliği. Amme İdaresi Dergisi, 48(3), 1-39.
7. Beyazbulut Taşkın, D. ve Durmaz, O.S. (2026). Memur Sen: A Loyal Partner in the Emergence of State Corporatism in Contemporary Turkey. Turkish Studies, 1–24. https://doi.org/10.1080/14683849.2026.2625491
8. Çelik, A. (2015). AKP Döneminde Sendikal Haklar: Sendikasız-Grevsiz Kaynaşmış Bir Kitleyiz! M. Koray, A. Çelik (Eds.). Himmet, Fıtrat, Piyasa AKP Döneminde Sosyal Politika içinde (ss. 161-197). İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Eğin, R. (2024). (Röportaj). Hacı Bayram Tonbul: Toplu Sözleşme Görüşmeleri Haziran’dan Ağustos’a 3 Ay Devam Etmeli. Kamu’da Sosyal Politika, (49), 71-81.
10. Güler, B.A. (2013). Kamu Personeli, Sistem ve Yönetim. 2’nci Baskı. Ankara: İmge Kitabevi.
11. Gülmez, M. (2011). Devlet Bütçesinden Ödentili Memur Sendikacılığı Özgürlük ve Bağımsızlık İlkeleriyle Bağdaşmaz. Anayasa Mahkemesi Karar İncelemesi. Çalışma ve Toplum, 2(29), 293-310.
12. Güneyi, A. (2023). Türk Kamu Personel Sisteminin Liyakatle İlgili Problem Sahaları Üzerine Değerlendirme (2): Kamuda İstihdam Şekilleri ve Liyakat. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(3), 1191-1226. https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1314445
13. Güneyi, A. (2024a). Kolektif Sendika Özgürlüğü ve Güvenceler. Araştırma Raporu. Ankara: Memur-Sen.
14. Güneyi, A. (2024b). Türk Kamu Personel Sistemine Bütünsel Bir Bakış. Publicus, (2), 32-82. https://doi.org/10.65911/4crq6a71
15. Hürriyet Gazetesi. (2025, 20 Ağustos). Bakan Vedat Işıkhan: Memur zammı kararı hakem kurulunda. https://bigpara.hurriyet.com.tr/haberler/ekonomi-haberleri/bakan-vedat-isikhandan-onemli-aciklamalar_ID1616750/
16. Kadıoğlu, A.S. (2024). Toplu Sözleşmeden Yararlanma Hakkı ve Dayanışma Aidatı. Kamu’da Sosyal Politika, (49), 82-97.
17. Memur-Sen (2017). 4. Dönem (2018-2019) Kamu Görevlileri Toplu Sözleşme Süreci ve Sonuçları. Ankara: Memur-Sen.
18. Memur-Sen (2019). 5. Dönem (2020-2021) Kamu Görevlileri Toplu Sözleşme Süreci ve Sonuçları. Ankara: Memur-Sen.
19. Memur-Sen (2021). 6. Dönem (2022-2023) Kamu Görevlileri Toplu Sözleşme Süreci ve Sonuçları. Ankara: Memur-Sen.
20. Memur-Sen (2023). 7. Dönem (2024-2025) Kamu Görevlileri Toplu Sözleşme Süreci ve Sonuçları. Ankara: Memur-Sen.
21. Memur-Sen (2025). 8. Dönem Toplu Sözleşme Mücadelemiz. Ankara: Memur-Sen.
22. Polat, E. (2025). Kamu Personel Sistemine Genel Bakış. Kamu’da Sosyal Politika, (50), 119-128.
23. TBMM (2012). Kamu Görevlileri Sendikaları Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı ve Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonu ile Plan ve Bütçe Komisyonu Raporları (1/556). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d24/c018/tbmm24018088ss0200.pdf
24. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2018). Örgütlenme Özgürlüğü Komitesi Kararları Derlemesi. 6’ncı Baskı.
25. Sayan, İ.Ö. (2017). Türkiye’de Toplu Sözleşmenin Kamu Personel Rejimine Etkisi. Sosyal Bilimler Dergisi, (14), 30-39. http://dx.doi.org/10.16990/SOBIDER.3626
26. Sayan, İ.Ö. ve Urhan, V.F. (2020). Türkiye’de Kamu Görevlilerinin Toplu Sözleşme Hakkı: Temel Metinler, Aktörler ve Uygulama. Memleket Siyaset Yönetim, (33), 61-100. https://izlik.org/JA29CN24DP
27. Uçkan Hekimler, B. (2023). Türkiye’de Kamu Görevlileri Sendikacılığı Paradoksu: Güçlü Sendikacılık mı, Bağımlı Sendikacılık mı? Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (84), 43-57. https://doi.org/10.26650/jspc.2023.84.1288455
28. Yardımcıoğlu, F. (2022), Kamu Görevlileri Hakem Kurulunun Yapısı; Eksikler, Eşitsizlikler, Eleştiriler ve Öneriler. Kamu’da Sosyal Politika, (41), 66-74.
29. Yıldız, N. (2024). Kamuda Sosyal Diyalog Mekanizmaları. Kamu’da Sosyal Politika, (49), 57-70.
30. Yorgun, S. (2011). Grevsiz Toplu Pazarlık Hakkı ve Aidat Bağımlılığı Kıskacında Memur Sendikaları. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (60), 145-168. https://izlik.org/JA54MU62EH