Çalışma Hakkının Aşınması ve Çalışma Özgürlüğü Söylemi: Platform Ekonomisinde Emek Süreci ve Güvencesizlik

Öz

Bu çalışma, çalışma hakkının emek sürecindeki disiplin rejimleriyle ilişkisini teorik ve ampirik düzlemde incelemektedir. Marx ve Braverman'ın emek süreci analizleri ile Foucault'nun disiplin ve özneleşme kavramlarını sentezleyerek, çalışma hakkının tarihsel olarak sabit bir içeriğe sahip olmadığını, aksine emek sürecindeki denetim ve disiplin rejimleriyle çelişkili bir ilişki içinde yeniden kurulduğunu ileri sürmektedir. Fordist dönemde koruyucu bir sosyal hak söylemi etrafında kurgulanan çalışma hakkı, 1970'lerin sonundan itibaren neoliberal dönüşümle kurumsal yorumları ve sosyal korumaya erişim koşulları bakımından disipliner etkiler kazanmış, platform ekonomisinde ise disiplini meşrulaştıran mekanizma çalışma hakkının kendisinden çalışma özgürlüğü söylemine kaymıştır. Platform ekonomisinin Türkiye'deki somut tezahürü olan 'esnaf kurye modeli' üzerinden yapılan analiz, 'esneklik' ve 'girişimcilik' söylemlerinin çalışma özgürlüğü vaadini nasıl öne çıkararak çalışma hakkının koruyucu boyutundaki aşınmayı meşrulaştırdığını ortaya koymaktadır. Algoritmik yönetim, işçi statüsünün hukuki inşası ve sendikal örgütlenmenin yapısal engelleri incelenerek, platform ekonomisinde denetim ve disiplinin yeni biçimleri teorize edilmektedir. 2021-2022 kurye direnişleri üzerinden işçi mücadelesinin potansiyeli ve sınırları tartışılmakta ve çalışma özgürlüğü vaadi ile çalışma hakkının koruyucu boyutundaki aşınma arasındaki çelişki analiz edilmektedir. Çalışma, emek süreci teorisinin güncel emek rejimlerini anlamadaki açıklayıcı gücünü gösterirken, çalışma hakkının emek süreci üzerinde kolektif söz hakkı, iş güvencesi ve algoritmik denetimden özgürleşme olarak yeniden tanımlanması gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Emek süreci
• çalışma hakkı
• platform ekonomisi
• algoritmik yönetim
• güvencesizlik
• kurye emeği

The Erosion of the Right to Work and the Discourse of Freedom to Work: Labor Process and Precarity in the Platform Economy

Öz

This study examines the relationship between the right to work and disciplinary regimes in the labor process on both theoretical and empirical levels. By synthesizing Marx and Braverman's labor process analyses with Foucault's concepts of discipline and subjectification, it argues that the right to work does not possess a historically fixed content, but is instead reconstituted through a contradictory relationship with the labor process's regimes of control and discipline: the right to work, framed predominantly around a protective social right discourse during the Fordist period, saw its institutional interpretations and the conditions governing access to social protection acquire disciplinary effects under neoliberal transformation, while in the platform economy the mechanism legitimizing discipline has shifted from the right to work itself to the discourse of freedom to work. By examining algorithmic management, the legal construction of worker status, and the structural obstacles to union organization, new forms of control and discipline in the platform economy are theorized. The potential and limits of workers' struggles are discussed through the 2021-2022 courier resistances, analyzing the contradiction between the promise of freedom to work and the erosion of the protective dimension of the right to work. While demonstrating the explanatory power of labor process theory in understanding contemporary labor regimes, the study argues that the right to work must be redefined in terms of collective voice in the labor process, job security, and emancipation from algorithmic control.

Anahtar Kelimeler

• Labor process
• right to work
• platform economy
• algorithmic management
• precarity
• courier labor

Kaynakça

1. Aglietta, M. (1979). A Theory of Capitalist Regulation: The US Experience (D. Fernbach, Çev.) (2015 baskı). London: Verso.
2. Alston, P. (2004). Core labour standards and the transformation of the international labour rights regime. European Journal of International Law, 15(3), 457–521. https://doi.org/10.1093/ejil/15.3.457
3. Alvesson, M., & Willmott, H. (2002). Identity regulation as organizational control: Producing the appropriate individual. Journal of Management Studies, 39(5), 619-644. https://doi.org/10.1111/1467-6486.00305
4. Arın, T. (2013). Kapitalist düzenleme, birikim rejimi ve kriz (II): Azgelişmiş kapitalizm ve Türkiye. Kriz, Devlet, İktisat ve Sosyal Güvenlik Politikaları: Seçilmiş Yazılar içinde. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
5. Bakın, A. (2025). Platform ekonomisinde emeğin örgütlenmesi: hukuki belirsizlikler, mekânsal dağınıklık ve dijital baskı mekanizmaları. Emek Araştırma Dergisi, 16(27), 1-24. https://izlik.org/JA86YA95AX
6. Bauman, Z. (1988). Freedom. Milton Keynes: Open University Press.
7. Baycık, G., Ersun Civan, O. & Yılmaz, H. T. (2021). Platform çalışanlarını yasal güvenceye kavuşturmak: Sorunlar ve çözüm önerileri. Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(1), 713-801.
8. Belgin Boyacı, N. (2020). Dijital Emek Platformları ve Sendikalar. Ankara: Türk Metal Sendikası Araştırma ve Eğitim Merkezi.

9. Bell, D. (1973). The coming of post-industrial society: A venture in social forecasting. New York: Basic Books.
10. Bentham, J. (1995). The Panopticon Writings (M. Božovič, Ed.). London: Verso.
11. Beytar, E. (2023). Platform çalışması: Çalışan statüsünün belirlenmesi sorunu. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1), 239-266. https://doi.org/10.58733/imhfd.1267384
12. Bianet. (2022, 11 Şubat). Migros, direnişteki 257 işçiyi işten çıkardığını kabul etti. https://bianet.org/haber/migros-admits-dismissing-resisting-workers-257620
13. Braverman, H. (1974). Labor and monopoly capital: The degradation of work in the twentieth century. New York: Monthly Review Press.
14. Bueno, N. (2018). From the right to work to freedom from work: Introduction to the human economy. International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations, 33(4), 463–488. https://doi.org/10.54648/ijcl2017020
15. Burawoy, M. (1979). Manufacturing consent: Changes in the labor process under monopoly capitalism. University of Chicago Press.
16. Castel, R. (2019). Ücretli Çalışmanın Tarihçesi: Sosyal Sorunun Dönüşümü (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
17. Chen, M. (2020). "Yeni Bir İşçi Dünyası: GİG Ekonomisiyle Yüzleşmek." Panitch, L. ve Albo, G. (der.) Pazar Distopyasının Ötesi (çev. E. V. Elgür, D. B. Kılınç) içinde. İstanbul: Notabene Yayınları, 121-139.
18. Cumhuriyet. (2022, 31 Ocak). Haklarını isteyen Migros işçilerine Tuncay Özilhan’ın evinin önünde gözaltı. https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/haklarini-isteyen-migros-iscileri-tuncay-ozilhan-in-evinin-onunde-gozalti-2474828
19. De Stefano, V. (2016). The rise of the "just-in-time workforce": On-demand work, crowdwork and labour protection in the "gig-economy" (Conditions of Work and Employment Series No. 71). Geneva: International Labour Office.
20. Demir, İ., & Özkan, A. O. (2025). Legally self-employed but de facto worker: Motor couriers’ working conditions and work–life balance in Türkiye. Journal of Economy Culture and Society, 71, 121–139. https://doi.org/10.26650/JECS2024-1597125
21. DİSK (Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu). (2021, Eylül). Yemeksepeti işvereninin işçi ve sendika düşmanlığına ortak olmayalım! [Bildirge]. https://disk.org.tr/2021/09/yemeksepeti-isvereninin-isci-ve-sendika-dusmanligina-ortak-olmayalim/
22. DİSK. (2021, 5 Şubat). Yemek Sepeti işçilerinin ve DİSK/Nakliyat-İş Sendikası’nın haklı mücadelesini destekliyoruz! https://disk.org.tr/2021/02/yemek-sepeti-iscilerinin-ve-disk-nakliyat-is-sendikasinin-hakli-mucadelesini-destekliyoruz/
23. Durmaz, S. O. (2021). "Despotik Emek Rejimleri Yeniden Tesis Edilirken Ortaya Çıkan Bir Lütuf: Covid-19 Salgını." Urhan, B. vd. (der.) Covid-19 ve Türkiye'de Sosyal Politika içinde. İstanbul: Sarmal Kitabevi, 261-291.
24. Edwards, R. (1979). Contested terrain: The transformation of the workplace in the twentieth century. Basic Books. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme. (1966). Birleşmiş Milletler Genel Kurulu. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
25. Ellwood, D. T., & Fine, G. (1987). The impact of right-to-work laws on union organizing. Journal of Political Economy, 95(2), 250–273. https://doi.org/10.1086/261454
26. Engels, F. (2022 [1845]). The Condition of the Working Class in England. Beijing: Foreign Languages Press.
27. Erköse, H. Y. (2019). Basit denetim yeniden: Türkiye'de tatil köylerinde emek denetimi. Çalışma ve Toplum, 61(2), 1069-1091.
28. Erol, A. (2023). Kendi hesabına çalışan (esnaf) kuryelerin hukuki statüleri ve sendikalaşma hakları. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 31(3), 1081-1108. https://doi.org/10.15337/suhfd.1288017
29. Evrensel. (2022, 17 Şubat). Yemeksepeti işçileri: Mücadelemiz yaşamak için! https://www.evrensel.net/haber/455211/yemeksepeti-iscileri-mucadelemiz-yasamak-icin
30. Foucault, M. (1995). Discipline and Punish: The Birth of the Prison (2nd ed.). New York: Vintage.
31. Foucault, M. (2007). Security, territory, population: lectures at the Collège de France, 1977-78. New York: Palgrave Macmillan.
32. Foucault, M. (2008). The birth of biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978–79 (G. Burchell, Trans.). New York: Palgrave Macmillan.
33. Foucault, M., & Simon, J. K. (1991). Michel Foucault on Attica: An interview. Social Justice, 18(3), 26–34. https://www.jstor.org/stable/29766617
34. Gould, E., & Shierholz, H. (2011). The compensation penalty of "right-to-work" laws. Economic Policy Institute.
35. Gündoğdu, M., Başaran, A., & Ulukaya, H. (2024). Platform çalışma: Bibliyometrik bir inceleme. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14(ÇEEİ Özel Sayı), 1804-1821. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1526372
36. Handler, J. F. (2004). Social citizenship and workfare in the United States and Western Europe: The paradox of inclusion. New York: Cambridge University Press.
37. Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford: Oxford University Press.
38. Hepple, B. (2001). Rights at Work. Geneva: International Institute for Labour Studies (ILO).
39. Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. Berkeley: University of California Press.
40. Hogler, R. (2015). The end of American labor unions: The right-to-work movement and the erosion of collective bargaining. Santa Barbara, Calif.: Praeger.
41. Huws, U. (2001). The making of a cybertariat? Virtual work in a real world. Socialist Register, 37, 1-23. İnsan Haklarının Evrensel Bildirgesi. (1948). Birleşmiş Milletler Genel Kurulu. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
42. International Labour Organization. (1998). ILO declaration on fundamental principles and rights at work. ILO. https://www.ilo.org/resource/conference-paper/ilo-1998-declaration-fundamental-principles-and-rights-work-and-its-follow
43. International Transport Workers' Federation. (2020, 2 Kasım). ITF launch gig economy employer principles before landmark Prop 22 vote in California. ITF Global.
44. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi. (2022a). Türkiye’de iş cinayetleri 2022 raporu. https://www.isigmeclisi.org/20758-2022-yilinin-ilk-alti-ayinda-181-gunde-en-az-842-isci-hayatini-kaybetti
45. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi. (2022b). Moto-kuryelerin sorunları ve çözüm önerileri raporlaştırıldı. https://www.isigmeclisi.org/20757-moto-kuryelerin-sorunlari-ve-cozum-onerileri-raporlastirildi
46. Jessop, B. (2002). The Future of the Capitalist State. Cambridge: Polity Press.
47. Karadoğan, E. (2022). Türkiye'de getir örneği : "Getir bi mutluluk" / Getir sadece mutluluk mu "Getir" ir? Friedrich-Ebert-Stiftung, https://collections.fes.de/publikationen/ident/fes/20003
48. Karanfil, İ., & Efe, E. (2025). Türkiye’de Esnaf Kurye Modeli ve Direniş: Trendyol’a Bağlı Kuryelerin İş Bırakma Eylemleri. Emek Araştırma Dergisi, 16(27), 25-52. https://izlik.org/JA75DD83XM
49. Kavurmacı, A. (2023). Moto kuryelerin çalışma koşullarını iyileştirecek faktörlerin belirlenmesi: Nitel bir araştırma. Sosyal Güvenlik Dergisi, 13(1), 33-54. https://doi.org/10.32331/sgd.1318002
50. Kellogg, K. C., Valentine, M. A., & Christin, A. (2020). Algorithms at work: The new contested terrain of control. Academy of Management Annals, 14(1), 366–410. https://doi.org/10.5465/annals.2018.0174
51. Kıdak, E. (2021). Kargo taşımacılığında kendi hesabına çalışma aldatmacası: Esnaf kurye modeli. İstanbul: TÜMTİS Yayınları.
52. Kıdak, E. (2023). İstihdam statülerinin 'gri alanı'nda güvencesizleşme: Türkiye'de esnaf kurye modeli. İçinde A. A. Cengiz & B. U. Hekimler (Ed.), Prof. Dr. Ercan Güven'e armağan: Emeğin hallerine dair yüzleşmeler (ss. 155–187). İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi.
53. Kildal, N. (2001). Workfare tendencies in Scandinavian welfare policies. International Labour Organization. https://standards.social-protection.org/gimi/ShowRessource.action;jsessionid=vjnOkDQl_9XmNgRsGTQMVpa2LQwD-4RnIoPJLzvRMHULNUFUq95C!-2073956956?id=8866
54. Knights, D., & Willmott, H. (1989). Power and subjectivity at work: From degradation to subjugation in social relations. Sociology, 23(4), 535–558. https://doi.org/10.1177/0038038589023004003
55. Kurye Hakları Derneği. (2024). Moto kurye ölümleri raporu: 2023. https://kuryehaklari.org
56. Kurye Hakları Derneği. (2025). Moto kurye ölümleri raporu: 2024. https://kuryehaklari.org
57. Lafargue, P. (2020). Tembellik Hakkı (A. Berktay, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
58. Lipietz, A. (1987). Mirages and Miracles: The Crises of Global Fordism. London: Verso.
59. Lordoğlu, K. (2000). Esnekleşme versus enformelleşme. Petrol-İş Yıllığı 1997-1999, 867-873.
60. Leung, W. F., D'Cruz, P. & Noronha, E. (2021). "Freelancing Globally: Upworkers in China and India, Neo-liberalisation and the New International Putting-out System of Labour (NIPL)." Haidar, J. ve Keune, M. (der.) Work and Labour Relations in Global Platform Capitalism içinde. Edward Elgar Publishing, 134-156.
61. Makal, A. (2004). Cumhuriyet'in 80. yılında Türkiye'de çalışma ilişkileri. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 47, 123-172. https://izlik.org/JA66KK59CB
62. Mantouvalou, V. (2012). Are labour rights human rights? European Labour Law Journal, 3(2), 151–172. https://doi.org/10.1177/201395251200300204
63. Marx, K. (1976). Capital: Volume I (B. Fowkes, Trans.). London: Penguin Books.
64. Mezzadra, S., & Neilson, B. (2019). The politics of operations: Excavating contemporary capitalism. Durham, NC: Duke University Press.
65. O'Doherty, D., & Willmott, H. (2009). The decline of labour process analysis and the future sociology of work. Sociology, 43(5), 931–951. https://doi.org/10.1177/0038038509340742
66. Oral, T. (2024). Dijital emek platformlarında algoritmik yönetim ve sendikalar. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 11(1), 170-180. https://izlik.org/JA75KM39XB
67. Öz, İ. (2023). Platform ekonomisinde kolektif eylemi yeniden düşünmek: Trendyol ve Yemeksepeti kuryelerinin eylemleri. Eğitim Bilim Toplum, 21(82), 87-116. https://izlik.org/JA59YB72DU
68. Özatalay, C., & Altınoklu, M. N. (2026). Reproducing capitalism through survival: Pseudo-entrepreneurs and compensation-driven investors in Turkey. Critical Sociology. https://doi.org/10.1177/08969205251379713
69. Peck, J., & Theodore, N. (2000). Commentary.'Work first': workfare and the regulation of contingent labour markets. Cambridge Journal of Economics, 24(1), 119-138. https://doi.org/10.1093/cje/24.1.119
70. Personal Responsibility and Work Opportunity Reconciliation Act (1996). https://aspe.hhs.gov/reports/personal-responsibility-work-opportunity-reconciliation-act-1996
71. Piore, M. J., & Sabel, C. F. (1984). The second industrial divide: Possibilities for prosperity. New York: Basic Books. Pongratz, H. J. (2018). Of Crowds and Talents: Discursive Constructions of Global Online Labour. New Technology, Work and Employment, 33(1), 58-73. https://doi.org/10.1111/ntwe.12104
72. Scholz, T. (2017). Uberworked and underpaid: How workers are disrupting the digital economy. Cambridge, UK: Polity Press.
73. Sevgi, H. (2023). Makyajlı emek sömürüsü: Platform ekonomisi. H. A. Kutlu (Ed.), Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Gelişmeler – Cilt 2 içinde (s. 350-364). Ankara: Platanus Publishing.
74. Sewell, G. (1998). The discipline of teams: The control of team-based industrial work through electronic and peer surveillance. Administrative Science Quarterly, 43(2), 397–428. https://doi.org/10.2307/2393857
75. Smith, C., & Thompson, P. (1998). Re-evaluating the labour process debate. Economic and Industrial Democracy, 19(4), 551–577. https://doi.org/10.1177/0143831X98194002
76. Srnicek, N. (2017). Platform capitalism. Cambridge Malden, MA: Polity Press.
77. soL Haber. (2021, 5 Şubat). Yemek Sepeti'nin "işkolu" oyunu: 2 bin işçinin sendika üyeliği düşürüldü. https://haber.sol.org.tr/haber/yemek-sepetinin-iskolu-oyunu-2-bin-iscinin-sendika-uyeligi-dusuruldu-25503
78. Tekgıda-İş Sendika Akademisi. (2021). Türkiye'de kurye emeğinin dönüşümü ve esnaf kurye modeli [Araştırma raporu]. https://www.tekgida.org.tr/turkiyede-kurye-emeginin-donusumu-ve-esnaf-kurye-modeli-57548/
79. Tele1. (2024). Yemek Sepeti çalışanları TELE1’e anlattı: Zorla 11 saat mesai yaptırılıyor. https://www.tele1.com.tr/yemek-sepeti-calisanlari-tele1e-anlatti-kaza-yapan-kuryelere-tamir-masrafini-odettirmisler
80. Thompson, P. (1989). The nature of work: An introduction to debates on the labour process (2nd ed.). London: Macmillan.
81. Thompson, P., & Smith, C. (2000). Follow the redbrick road: Reflections on pathways in and out of the labour process debate. International Studies of Management & Organization, 30(4), 40–67. https://doi.org/10.1080/00208825.2000.11656799
82. Thompson, P., & Smith, C. (2010). Working life: Renewing labour process analysis. London: Palgrave Macmillan.
83. TÜMTİS (Tüm Taşıma İşçileri Sendikası). (2022, 15 Mart). Esnaf kurye modeli; güvencesiz istihdam [Bildirge]. https://tumtis.org/2022/0315/esnaf-kurye-modeli-guvencesiz-istihdam/
84. 4857 sayılı İş Kanunu. Resmî Gazete (Sayı: 25134, 10 Haziran 2003). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4857&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
85. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. Resmî Gazete (Sayı: 28339, 30 Haziran 2012). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6331&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
86. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu. Resmî Gazete (Sayı: 28460, 7 Kasım 2012). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6356&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
87. Urhan, B. (2022). Dijital emek platformlarında toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri. Çalışma ve Toplum, 4(75), 2583-2612. https://doi.org/10.54752/ct.1191421
88. Vandaele, K. (2018). Will Trade Unions Survive in the Platform Economy? Emerging Patterns of Platform Workers' Collective Voice and Representation in Europe, Working Paper 2018/5, Brussels: European Trade Union Institute (ETUI).
89. Wood, A. J., Graham, M., Lehdonvirta, V., & Hjorth, I. (2019). Good gig, bad gig: Autonomy and algorithmic control in the global gig economy. Work, Employment and Society, 33(1), 56–75. https://doi.org/10.1177/0950017018785616
90. Woodcock, J., & Graham, M. (2020). The gig economy: A critical introduction. Cambridge, UK: Polity Press.
91. Yemeksepeti Express. (2025). Sıkça sorulan sorular. https://yemeksepetiexpress.com/s-s-s/
92. Yertüm, U., & Balcı, B. (2023). Motor-kurye çalışanlarının çalışma koşullarına yönelik bir araştırma: İstanbul örneği. Akademik İncelemeler Dergisi, 18(2), 328-350. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.1307683
93. Yücesan-Özdemir, G. (2002). Emek süreci teorisi ve Türkiye'de emek süreci çalışmaları üzerine bir değerlendirme. A. A. Dikmen (der.), Küreselleşme, Emek Süreçleri ve Yapısal Uyum içinde (s. 433-471). Ankara: İmaj Yayıncılık.
94. Yücesan-Özdemir, G. (2009). Emek ve Teknoloji: Türkiye'de Sendikalar ve Yeni İletişim Teknolojileri. Ankara: Tan Kitabevi.
95. Yücesan-Özdemir, G., & Özdemir, A. M. (2008). Sermayenin Adaleti: Türkiye'de Emek ve Sosyal Politika. Ankara: Dipnot.