Borcun Siyasal Ekonomisi: Türkiye'de Hanehalkı Borçluluğu ve Rıza Üretimi (2002-2025)

Öz

Türkiye'de 2002-2025 döneminde hanehalkı borçluluğu, siyasal rıza ve toplumsal istikrar üretiminde işleyen dolaylı bir mekanizmaya dönüşmüştür. Bu çalışmanın temel argümanı, söz konusu dönüşümün tarihsel ve bağlamsal olduğu; ekonomik genişleme dönemlerinde "aktif rıza", siyasal-ekonomik gerilim dönemlerinde "kırılgan rıza" ve son yıllarda normatif onay olmaksızın uyum anlamına gelen "pasif rıza" üreten bir yönetimsellik tekniğine evrildiği yönündedir. Teorik çerçeve, finansallaşma (Krippner, Gabor) ve yönetimsellik (Foucault) kavramlarını Türkiye'ye özgü politik iktisat dinamikleriyle birleştirmekte; Boratav'ın reel ücret baskılanması ve Buğra'nın zayıf refah devleti analizleri yapısal arka planı oluştururken Lazzarato, Graeber ve Zelizer'in perspektifleri borcun toplumsal ve siyasal boyutlarını yorumlamaktadır. BDDK, TCMB ve TÜİK verileri üzerinden yürütülen analiz, 2002-2013 döneminde borcun aktif siyasal destek ürettiğini, 2013-2018 döneminde bu ilişkinin kırılganlaştığını, 2018-2025 döneminde ise ekonomik memnuniyetin %22'ye gerilemesine karşın siyasal desteğin stabil kaldığını ortaya koymaktadır. Bu paradoks, ekonomik kırılganlık koşullarında siyasal muhalefetin maliyetini artıran borcun pasif rıza üreten bir mekanizmaya dönüştüğünü göstermekte; aktif rızadan pasif rızaya uzanan bu tarihsel dönüşümü teorik ve ampirik olarak açıklayarak borç sosyolojisi ve Türkiye siyaset sosyolojisi literatürüne katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Borç Sosyolojisi
• Finansallaşma
• Siyasal Rıza
• Pasif Rıza
• Borçlu Özne
• Otoriter Neoliberalizm
• Hanehalkı Borçluluğu

Teşekkür

Beni, bu makaleyi hazırlama konusunda teşvik eden Prof. Dr. Aziz Çelik'e teşekkürlerimle..

The Political Economy of Debt: Household Indebtedness and Consent Production in Turkey (2002-2025)

Öz

In Turkey between 2002 and 2025, household indebtedness has transformed into an indirect mechanism operating in the production of political consent and social stability. The central argument of this study holds that this transformation is historical and contextual: borrowing has evolved from "active consent production" during economic expansion, through "fragile consent" under socio-economic tensions, to a governmentality technique producing "passive consent" — defined as compliance without normative endorsement — in recent years. The theoretical framework synthesizes financialization (Krippner, Gabor) and governmentality (Foucault) with Turkey-specific political economy dynamics. Boratav's analysis of real wage suppression and Buğra's work on the weak welfare state establish the structural background, while Lazzarato, Graeber, and Zelizer illuminate the social and political dimensions of debt. Drawing on BRSA, CBRT, and TurkStat data, the analysis reveals that debt generated active political support in 2002–2013, that this relationship became fragile in 2013–2018, and that a critical rupture occurred in 2018–2025 — when economic satisfaction collapsed to 22% yet political support remained stable. This paradox indicates that debt has become a structural mechanism that increases the perceived cost of political opposition under conditions of economic vulnerability, resulting in compliance without normative endorsement. By theoretically and empirically tracing the historical shift from active to passive consent, the study advances the sociology of debt and the political sociology of Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Debt
• Financialization
• Political Consent
• Passive Consent
• Indebted Subject
• Authoritarian Neoliberalism
• Household Debt

Teşekkür

With special thanks to Prof. Dr. Aziz Çelik for his encouragement in the preparation of this study.

Kaynakça

1. Akça, İ., Bekmen, A., & Özden, B. A. (Eds.). (2013). Turkey reframed: Constituting neoliberal hegemony. Pluto Press.
2. Alpar, B. İ. (2022). Türkiye’de hanehalkı borçluluğuna ilişkin güncel bir değerlendirme ve hanehalkı borçluluğunun muhtemel sonuçları. Erciyes Akademi, 36(3), 1314–1346. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1116082
3. Bayat, A. (2009). Life as politics: How ordinary people change the Middle East. Stanford University Press.
4. BDDK (Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu). (2002–2025). Türk bankacılık sektörünün konsolide verileri [Veri seti]. https://www.bddk.org.tr
5. Boratav, K. (2015). Türkiye iktisat tarihi: 1908–2015 (25. bs.). İmge Kitabevi.
6. Bruff, I. (2014). The rise of authoritarian neoliberalism. Rethinking Marxism, 26(1), 113–129. https://doi.org/10.1080/08935696.2013.843250
7. Buğra, A. (2013). Kapitalizm, yoksulluk ve Türkiye'de sosyal politika. İletişim Yayınları.
8. Buğra, A., & Keyder, Ç. (2003). New poverty and the changing welfare regime of Turkey. UNDP.

9. DİSK. (2020). Toplam sanayide birim ücret endeksi analizi: Verimlilik ve ücretler arasındaki makas. DİSK.
10. DİSK Araştırma Dairesi (DİSK-AR). (2025). Enflasyon ve vergilerin işçi ücretlerine 11 aylık toplam faturası: Ücret kayıpları izleme raporu (Aralık 2025). DİSK.
11. Ferguson, J. (1999). Expectations of modernity: Myths and meanings of urban life on the Zambian Copperbelt. University of California Press.
12. Foucault, M. (1991). Governmentality. In G. Burchell, C. Gordon, & P. Miller (Eds.), The Foucault effect: Studies in governmentality (pp. 87–104). University of Chicago Press.
13. Foucault, M. (2008). The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978-1979. (G. Burchell, Çev.). New York: Palgrave Macmillan.
14. Gabor, D. (2021). The Wall Street Consensus. Development and Change, 52(3), 429–459. https://doi.org/10.1111/dech.12645
15. Graeber, D. (2011). Debt: The first 5,000 years. Melville House Publishing.
16. KONDA Araştırma ve Danışmanlık. (2007-2025). Ekonomik memnuniyet, hayat pahalılığı algısı ve kamuoyu araştırmaları [Raporlar]. https://www.konda.com.tr
17. Krippner, G. R. (2011). Capitalizing on crisis: The political origins of the rise of finance. Harvard University Press.
18. Lazzarato, M. (2012). The making of the indebted man: An essay on the neoliberal condition. Semiotext(e).
19. Lazzarato, M. (2015). Governing by debt. Semiotext(e).
20. Martin, R. (2002). Financialization of daily life. Temple University Press.
21. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası). (2005–2025). Finansal istikrar raporları [Raporlar]. https://www.tcmb.gov.tr
22. TEPAV. (2025). Hızlanan enflasyon, yetersiz asgari ücret zamları ve artan gelir eşitsizliği (A. Kibritçioğlu). TEPAV.
23. Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi. (2025). Bireysel kredi ve bireysel kredi kartı borcunu ödememiş gerçek kişi sayısı [Veri seti]. https://www.riskmerkezi.org/istatistiki-raporlar-liste/2547?rapor_donemi[]=2601&ay[]=13
24. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2004–2025). Tüketici güven endeksi [Veri seti]. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr
25. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2012–2025). Ekonomik güven endeksi [Veri seti]. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr
26. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2024). Yaşam memnuniyeti araştırması [Haber bülteni]. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53785
27. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2025a). Gelir dağılımı istatistikleri, 2025 [Haber bülteni]. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53993
28. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2025b). Yoksulluk ve yaşam koşulları istatistikleri, 2025 [Haber bülteni]. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53994
29. YSK (Yüksek Seçim Kurulu). (2002–2023). Genel seçim sonuçları [Resmi kayıtlar]. https://www.ysk.gov.tr
30. Zelizer, V. A. (1997). The social meaning of money: Pin money, paychecks, poor relief, and other currencies. Princeton University Press.