Neoliberal Mesleki Eğitim Politikaları Bağlamında MESEM: Toplumsal Cinsiyet Temelli Mesleki Ayrışmanın Yeniden Üretimi

Öz

Neoliberal eğitim politikaları, mesleki eğitim sistemlerini giderek işgücü piyasalarının ihtiyaçları doğrultusunda yeniden yapılandırmaktadır. Türkiye’de 2016 sonrasında gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemelerle hızla yaygınlaşan Mesleki Eğitim Merkezleri (MEM/MESEM), öğrencileri haftada bir gün okulda ve dört gün işyerinde eğitimden oluşan hibrit bir modele dâhil ederek erken yaşta üretim süreçlerine yönlendirmektedir. 39 meslek alanı ve 193 dalda faaliyet gösteren bu sistem günümüzde yaklaşık 1,4 milyon öğrenciyi kapsamaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de neoliberal dönüşüm sürecinde yeniden yapılandırılan mesleki eğitim politikalarını MESEM örneği üzerinden incelemektedir. Araştırma, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan resmi istatistikler, ulusal ve uluslararası politika belgeleri ile ilgili literatürü birlikte değerlendirerek, mesleki eğitimin kurumsal örgütlenmesinin toplumsal cinsiyete dayalı mesleki ayrışmayı hangi yapısal mekanizmalar aracılığıyla yeniden ürettiğini analiz etmektedir. Bu yönüyle çalışma, yalnızca MESEM’in öğrenci dağılımlarını ya da meslek alanlarını betimlemekle sınırlı kalmamakta; meslek alanlarının kurumsal örgütlenmesini, eğitim-emek ilişkisini ve toplumsal cinsiyet rejimini neoliberal mesleki eğitim politikaları bağlamında eleştirel biçimde tartışmaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışma, eleştirel feminist politika analizi temelinde ulusal ve uluslararası politika belgeleri ile kurumsal raporların karşılaştırmalı doküman analizine dayanmaktadır. Bu çerçevede MESEM, yalnızca bir mesleki eğitim veya istihdam modeli olarak değil; toplumsal cinsiyet temelli mesleki ayrışmanın, çocuk emeğinin ve sosyal yeniden üretim süreçlerinin kurumsal olarak yeniden üretildiği bir politika mekanizması olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, neoliberal mesleki eğitim politikalarının toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini nasıl kurumsallaştırdığını ortaya koyarak, mesleki eğitim politikalarının eleştirel feminist bir perspektifle yeniden değerlendirilmesine katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• MESEM; Mesleki eğitim
• Neoliberal eğitim politikaları
• Cinsiyete dayalı işbölümü/ayrışma
• çocuk emeği
• eğitimde eşitsizlikler

MESEM in the Context of Neoliberal Vocational Education Policies: The Reproduction of Gender-Based Occupational Segregation

Öz

Neoliberal education policies have increasingly restructured vocational education systems in line with the demands of labor markets. In Türkiye, Vocational Education Centers (Mesleki Eğitim Merkezleri - MEM/MESEM), which have expanded rapidly following the legal and institutional reforms introduced after 2016, incorporate students into a hybrid educational model consisting of one day of school-based education and four days of workplace-based training each week, thereby directing them into production processes at an early age. Operating across 39 vocational fields and 193 specializations, the system currently serves approximately 1.4 million students. This study examines the restructuring of vocational education policies in Türkiye through the case of MESEM within the broader context of neoliberal transformation. Drawing on official statistics published by the Ministry of National Education, national and international policy documents, and the relevant literature, it analyzes how the institutional organization of vocational education reproduces gender-based occupational segregation through its structural design. Rather than merely describing student distributions or vocational fields, the study critically examines the institutional organization of vocational education, the education-labor nexus, and the gender regime embedded within neoliberal vocational education policies. Adopting a qualitative research design, the study employs a critical feminist policy analysis based on the comparative document analysis of national and international policy documents and institutional reports. It conceptualizes MESEM not simply as a vocational education or employment model but as a policy mechanism through which gender-based occupational segregation, child labor, and processes of social reproduction are institutionally reproduced. By demonstrating how neoliberal vocational education policies institutionalize gender inequalities, the study contributes to the critical feminist analysis of vocational education policies and to broader debates on education, labor, and social justice.

Anahtar Kelimeler

• MESEM; vocational education; neoliberal education policies
• gender-based occupational segregation
• child labor
• educational inequality.

Kaynakça

1. AA Kadın öğrencilerde artış yüzde 1559. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/egitim/mesleki-egitim-merkezlerindeki-ogrenci-sayisi-yuzde-784luk-artisla-1-milyon-405-bine-ulasti/2904845
2. Acker, J. (1990) Hierarchies, jobs, bodies: A theory of gendered organizations. Gender & Society, 4(2), 139-158. https://doi.org/10.1177/089124390004002002
3. Akpınar, T., ve Dertli, N. (2023) Yüzyıla çocuk emeği üzerinden bakmak: Çocuklar geleceğimiz klişesine karşı çocuklar geçmişimiz. Mülkiye Dergisi, 47(5), 117-138.
4. Anker, R. (1998) Gender and jobs: Sex segregation of occupations in the world. International Labour Office.
5. Arnot, M. (2002) Gender and education in a global context. Routledge.
6. Bacchi, C. L. (2009) Analysing policy: What's the problem represented to be? Pearson Education.
7. Ball, S. J. (2012) Global education, New policy networks and the neoliberal imaginary. Routledge.
8. Ball, S. J. (2017) The education debate (3rd ed.). Policy Press.

9. Bianet Haber Merkezi. (2026, 31 Ocak) Çocuk emeğinin bedeli: 2025’te 94 çocuk iş cinayeti. Bianet. https://bianet.org/haber/cocuk-emeginin-bedeli-2025te-94-cocuk-is-cinayeti-316211
10. Bilgili, Ö. (2026) Mesleki ve teknik ortaöğretim öğrencilerinin sosyal güvenlikleri. Çalışma ve Toplum, 3(90), 1373-1404. https://doi.org/10.54752/ct.1862068
11. Bourdieu, P. ve Passeron, J.C. (1990) Reproduction in education, society and culture (R. Nice, Trans.; 2nd ed.). Sage.
12. Brown, P., Lauder, H. ve Ashton, D. (2011) The global auction: The broken promises of education, jobs and incomes. Oxford University Press.
13. Bowles, S., & Gintis, H. (1976). Schooling in Capitalist America: Educational Reform and the Contradictions of Economic Life. New York: Basic Books.
14. Busemeyer, M. R. ve Trampusch, C. (Eds.). (2012) The political economy of collective skill formation. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199599431.001.0001
15. CEDEFOB. (2022) The future of vocational education and training in Europe: Volume 2: delivering IVET: institutional diversification and/or expansion? Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2801/780431
16. Charles, M., ve Bradley, K. (2009) Indulging our gendered selves? Sex segregation by field of study in 44 countries. American Journal of Sociology, 114(4), 924-976. https://doi.org/10.1086/595942
17. Connell, R. W. (2013) Gender and power: Society, the person and sexual politics (Revised ed.). Stanford University Press.
18. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023) On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028). Ankara: T. C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Mesleki-Egitimde-Niteligin-Artirilmasi-Calisma-Grubu-Raporu_15082025.pdf
19. Demirkol, M., Ceylan, E., Özdemir, T. Y. ve Doğan, A. V. (2024).Bütüncül bir bakış açısıyla Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 57(3), 1149-1199.
20. Durna, E. ve Mermer, S. (2024) Okul yöneticilerinin Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) hakkındaki görüşleri (Sivas ili örneği). Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(2), 806-825.
21. Ecevit, F. Y. (2008) İşgücüne katılım ve istihdam. İçinde Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitsizliği: sorunlar, öncelikler ve çözüm önerileri. Ankara: UNDP.
22. Ecevit, F. Y. (2013) Gendering social policy and welfare state in Turkey. Women's Studies International Forum, 41, 1-6.
23. Ecevit, F. Y., ve Hoşgör, H. A. (2003) Professional women in computer programming occupations: The case of Turkey. Career Development International, 8, 78-8. https://doi.org/10.1108/13620430310465480
24. Eğitim-İş. (2026) MESEM’ler üzerine Mit’ler ve gerçekler, Haz. A.K. Şenel, https://www.egitimis.org.tr/assets/files/basin-yayin/6a0b2efd87943177911782173.pdf
25. England, P. (2005) Emerging theories of care work. Annual Review of Sociology, 31, 381-399. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.31.041304.122337
26. England, P. (2010) The gender revolution: Uneven and stalled. Gender & Society, 24(2), 149-166. https://doi.org/10.1177/0891243210361475
27. ERG Eğitim Reformu Girişimi. (2025) Eğitim izleme raporu Yönetici Özeti, Kesbiç, K., Terzi, G. N., Korlu, Ö., Gencer, E. G., ve Arık, B. M. https://egitimreformugirisimi.org/yayinlar/egitim-izleme-raporu-2025/
28. Eurostat (2025) People at risk of poverty or social exclusion (AROPE). https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ilc_peps01n/default/table?lang=en
29. Eurostat. (2026).Glossary: Vocational education and training (VET). European Commission. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Glossary%3AVocational_education_and_training_%28VET%29
30. Fairclough, N. (2013) Critical discourse analysis: The critical study of language (2nd ed.). Routledge. Folbre, N. (2012) For love and money: Care provision in the United States. Russell Sage Foundation.
31. Gaskell, J. S. (1992) Gender matters from school to work. Open University Press.
32. Grimshaw, D., ve Rubery, J. (2015) The 40-year pursuit of equal pay: A case of constantly moving goalposts. Cambridge Journal of Economics, 39(2), 319-343. https://doi.org/10.1093/cje/beu053
33. ILO. (2020) Guide on making TVET and skills development inclusive for all. International Labour Organization. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@ed_emp/@emp_ent/documents/publication/wcms_755869.pdf
34. ILO. (2024a) Global employment trends for youth 2024. International Labour Organization. https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-08/GET_2024_ExecSum_EN_0.pdf
35. ILO. (2024b) Gender mainstreaming into technical and vocational education and training (TVET) in Lebanon: a study to map current initiatives and assess practices, achievements and gaps in gender equality and gender mainstreaming in skills/TVET systems [Report]. https://researchrepository.ilo.org/esploro/outputs/report/Gender-mainstreaming-into-technical-and-vocational/995378592802676
36. Imdorf, C., Hegna, K., ve Eberhard, V. (2015) Educational systems and gender segregation in education. Comparative Social Research, 31, 83-122.
37. İSİG Meclisi (2025a) Çocuk İş Cinayetleri Raporu (2013-2024). İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi. https://www.isigmeclisi.org/is-cinayetleri-raporlari
38. İSİG Meclisi. (2025b) Çocuk işçiliği ve mesleki eğitim merkezleri (MESEM) izleme raporu. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi.
39. Jessop, B. (2015) The state: Past, present, future. Polity Press.
40. Kayıkçı, K., ve Aksoy, B. (2025) Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) eğitim paydaşlarının MESEM uygulaması hakkındaki görüşleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 548-568. https://doi.org/10.17860/mersinefd.1585210
41. Keep, E. (2012) Education and industry-Taking two steps back and reflecting. Journal of Education and Work, 25(4), 357–379. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.708727
42. Koçancı, M., Aksoy, B. ve Namal, M. K. (2025) Beyond tokinism: Breaking the men’s circle for gender equality at male dominated jobs. Women’s Studies International Forum, 100, 1-10.
43. Koray, M. (2011). Avrupa Birliği ve Türkiye’de “Cinsiyet” Eşitliği Politikaları: Sol-Feminist Bir Eleştiri. Çalışma ve Toplum, 2(29), 13–54.
44. Korkmaz, N. (2025) Child labor exploitation: Experiences of student workers in vocational training centers in Türkiye. Journal for Critical Education Policy Studies, 22(3), 102-129. https://www.jceps.com/wp-content/uploads/2025/01/22-3-5.pdf
45. KSGM (2024). Kadının güçlenmesi strateji belgesi ve eylem planı (2024–2028). T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü. https://www.aile.gov.tr/media/158302/kadinin-guclenmesi-strateji-belgesi-ve-eylem-plani-2024-2028.pdf.
46. Lingard, B., ve Sellar, S. (2016) Globalisation, edu business and network governance: The policy sociology of Stephen J. Ball and rethinking education policy analysis. London Review of Education, 14(1), 72-85. https://doi.org/10.18546/LRE.14.1.07
47. Maxwell, J. A. (2013) Qualitative research design: An interactive approach (3rd ed.). Sage.
48. MEB. (2018) Türkiye’de mesleki ve teknik eğitimin görünümü (Rapor). Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı. https://www.meb.gov.tr/1-turkiyede-mesleki-ve-teknik-egitimin-gorunumu/duyuru/19244/tr
49. MEB. (2022) Mesleki eğitim merkezlerinde öğrenci sayısı 1 milyonu aştı (Basın açıklaması). https://www.meb.gov.tr/mesleki-egitim-merkezlerinde-ogrenci-sayisi-1-milyonu-asti/haber/28149/tr
50. MEB. (2023) Bakan Özer: Mesleki eğitim merkezlerindeki öğrenci sayısı yüzde 784’lük artışla 1 milyon 405 bine ulaştı. (24 Mayıs 2023). https://www.meb.gov.tr/bakan-ozer-mesleki-egitim-merkezlerindeki-ogrenci-sayisi-yuzde-784luk-artisla-1-milyon-405-bine-ulasti/haber/30009/tr
51. MEB. (2024a) Mesleki ve teknik eğitim politika belgesi. Milli Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. (2024, 16 Eylül). https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/18170207_16_09_2024_mtgmpolitikabelgesi.pdf
52. MEB. (2024b) Politika belgesi izleme sistemi. https://mtegm.meb.gov.tr/meteizleme/
53. MEB. (2024c) Türkiye'nin İlk "Mesleki Ortaokulları"nın Eğitim Vereceği İller Belli Oldu. (12 Eylül 2024). https://www.meb.gov.tr/turkiyenin-ilk-mesleki-ortaokullarinin-egitim-verecegi-iller-belli-oldu/haber/34771/tr
54. MEB. (2025a) Mesleki eğitim merkezleri 39 alan ve 193 dal listesi. https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/photos/2025/09/26/alan_dal_listesi_2025-39-alan-193-dal_mesem_68d63fad43ef0.pdf?utm
55. MEB. (2025b) Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 2024-2025. https://sgb.meb.gov.tr/www/milli-egitim-istatistikleri-orgun-egitim-2024-2025/icerik/768
56. MEB. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü (HÖGM). (2018) İzleme ve değerlendirme raporu 2018. https://hbogm.meb.gov.tr , https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
57. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2019) İzleme ve değerlendirme raporu 2019. https://hbogm.meb.gov.tr , https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
58. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2020) İzleme ve değerlendirme raporu 2020, https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
59. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2016) İzleme ve değerlendirme raporu 2016. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
60. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2017) İzleme ve değerlendirme raporu 2017. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
61. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2021) İzleme ve değerlendirme raporu 2021. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
62. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2022) İzleme ve değerlendirme raporu 2022. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
63. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2023) İzleme ve değerlendirme raporu 2023. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
64. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2024) İzleme ve değerlendirme raporu 2024. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
65. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü. (2025) İzleme ve değerlendirme raporu 2025. https://hbogm.meb.gov.tr/www/izleme-ve-degerlendirme-raporlari/icerik/2069
66. Milli Eğitim Bakanlığı Türkiye Mesleki ve Teknik Eğitim Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2014-2018). https://mtegm.meb.gov.tr/tr/dokumanlar/strateji/files/assets/basic-html/toc.html
67. MTEPB. (2024) Mesleki ve Teknik Eğitim Politika Belgesi, TC Milli Eğitim Bakanlığı, https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/18170207_16_09_2024_mtgmpolitikabelgesi.pdf
68. OECD. (2010) Learning for jobs: Synthesis report of the OECD review of vocational education and training. OECD Publishing. https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/learning-for-jobs-2010.htm
69. OECD. (2020) Education at a glance 2020: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/69096873-en
70. OECD. (2023a) Education at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://www.oecd.org/education/education-at-a-glance-2023.htm
71. OECD. (2023b) Joining forces for gender equality: What is holding us back? OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/67d48024-en
72. OECD. (2024) Education at a glance 2024: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
73. OECD. (2025) Education at a glance 2025: OECD indicators. OECD Publishing. https://www.oecd.org/education/education-at-a-glance-2025.htm
74. Özkan, N., ve Göktürk, Ş. (2023) Mesleki ve teknik eğitim kurumlarında mesleki eğitim merkezi uygulamasının okul paydaşları açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(11), 2153-2175. https://doi.org/10.5281/zenodo.10420869.
75. Özkazanç, A., Sayılan, F., ve Akşit, E. E. (2018) Toplumsal cinsiyet ve mesleki eğitim: Mesleki teknik lise kız öğrencileri üzerine bir araştırma. Fe Dergi, 10(2), 149-164. https://doi.org/10.46655/federgi.676618.
76. Resmi Gazete. (1986) 3308 Sayılı Mesleki Eğitim Kanunu, T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3308&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
77. Robertson, S. L. (2012) “The strange non-death of neoliberal privatisation in the World Bank’s education strategy 2020”. A critical review of the World Bank’s education strategy 2020. S. J. Klees, N. P. Stromquist, & J. Samoff (Eds.), Sense Publishers.
78. Sallan Gül, S. (2026) Yoksulluk kıskacında MESEM: Fırsat mı? Zorunluluk mu?, İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi Çocuk İşçiliği ve MESEM, 23 Nisan Özel Yayını, 159-168.
79. Shavit, Y., ve Müller, W. (2000) Vocational secondary education, tracking, and social stratification. In M. T. Hallinan (Ed.), Handbook of the sociology of education (pp. 437-452). Kluwer Academic/Plenum.
80. Taşıtman, A. (2015).Meslek liselerinde toplumsal cinsiyet eşitliği: Ümraniye ve Şişli Mesleki ve Teknik Anadolu Liseleri örneği. Eğitim Reformu Girişimi, Çelikel Eğitim Vakfı.
81. Toker, G. A., ve Dikme, E. (2020). Gender roles at the vocational high schools in Turkey. Psycho Educational Research Reviews, 9(3), 56–69.
82. Toksöz, G. (2007) İşgücü piyasasının toplumsal cinsiyet perspektifinden analizi ve bölgeler arası dengesizlikler. Çalışma ve Toplum, 2007(4), 57-79. https://www.calismatoplum.org/wp-content/uploads/2024/02/2007_15_toksoz.pdf
83. Toksöz, G. (2015). Kadınlar işgücü piyasasının neden dışında? Kapitalizm ve patriarka temelinde bir analiz. Y. Tar (Ed.), Çalışma hayatında ayrımcılık ve ayrımcılığa karşı mücadele KAOS GL Yayını. 37-56.