XIX. Yüzyılda Türkistan’da Beçeler

Öz

Osmanlı’da köçekler, kadın kılığına girerek dans eden ve bunu meslek hâline getiren profesyonel erkek dansçılardır. Türkistan’da ise bu rolü beçe olarak bilinen erkek dansçılar üstlenmiştir. Osmanlı’daki köçeklik geleneğine dair bilgilere Türkiye’de yapılan araştırmalar aracılığıyla ulaşılırken Türkistan’daki köçekliğin nasıl yaşandığı konusundaki çalışmaların yetersizliği bu araştırmanın yapılmasını gerekli kılmıştır. Ancak bu konuda XIX. yüzyıl öncesine ait kaynakların sınırlı olması ve Türkistan’daki köçeklik geleneği ile ilgili bilgi veren eserlerin pek çoğunun Rus İmparatorluğu dönemine ait olması nedeniyle araştırma XIX. yüzyıl ile sınırlı tutulmuştur. Bu çalışmada, XIX. yüzyılda Türkistan’a gelen Rus ve Batılı araştırmacıların kayıtları ışığında beçelik mesleği, beçelerin performansları ve şarkıları, beçelik mesleğinin yol açtığı bazı durumlar ve beçeliğin yasaklanması gibi konular ele alınarak Türkistan’daki beçelik geleneği ana hatlarıyla ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırma sonuçları, beçelerin eğlence kültürünün vazgeçilmez bir unsuru olduğunu; hem halka açık etkinliklerde hem de özel davetlerde eğlence hayatının merkezinde yer aldıklarını ve dönemin önde gelen sanatçılarıyla eşdeğer düzeyde saygı ve ilgi gördüklerini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkistan
• Beçeler
• Dans
• Eğlence
• Kültür.

The Bachas in Turkestan in the 19th Century

Öz

In the Ottoman Empire, köçeks were male dancers who performed in women's clothing. In Turkestan, this role was filled by male dancers known as bacha. While studies in Turkey provide information on the Ottoman köçek tradition, the lack of information on how it was practised in Turkestan prompted this research. However, due to the inadequacy of pre-19th century studies and the fact that most works providing information on the bachas in Turkestan date from the Russian Empire period, this study is limited to the 19th century. This paper uses the records of 19th century Russian and Western researchers who came to Turkestan to discuss the bacha profession, their performances and songs, situations caused by them and their prohibition, and to outline the bacha tradition in Turkestan. The findings suggest that bachas played a central role in entertainment culture, performing at both public and private events and receiving recognition comparable to leading artists.

Anahtar Kelimeler

• Turkestan
• Bachas
• Dance
• Fun
• Culture.

Kaynakça

1. Abaşin, S. N., Arapov, D. Y., & Bekmahanova, N. Y. (2008). Tsentral’naya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii. Novoye Literaturnoye Obozreniye.
2. And, M. (1992). Türk tiyatro tarihi. İletişim Yayınları.
3. Andreyev, G. V. (1910). Zakulisnıye storonı sartovskogo bıta. Srednyaya Aziya, V, 114-122.
4. Baldauf, I. (1988). Die Knabenliebe in Mittelasien: Bačabozlik. Das Arabische Buch.
5. Curzon, G. (1923). Tales of travel. George H. Doran Company.
6. Geyns, A. K. (1898). Dnevnik 1866 goda. Puteşestviye v Turkestan (Cilt II). Sobraniye Literaturnıh Trudov.
7. İl’kin, B. G. M. A., vd. (1910). Pesni baçey. Kaufmanskiy Sbornik (s. 203-218). Tipolitografiya Tovarişçestva
8. Kuşnerev i K. Jarring, G. (1938). Uzbek texts from Afghan Turkestan, with glossary. Lunds Universitets Arsskrift.

9. Koçu, R. E. (2015). Eski İstanbul’da meyhaneler ve meyhane köçekleri. Doğan Kitap.
10. Korjenevskiy, N. (1908). Toy (Oçerk iz Jizni Sartov). Istoriçeskiy Vestnik, 6, 1003-1012.
11. Krafft, H. (1902). A Travers le Turkestan Russe. Hachette et Cie.
12. Krestovskiy, V. V. (1887). Gostyah u emira buharskogo. A. S. Suvorin.
13. Kuşelevskiy, V. İ. (1891). Materialı dlya meditsinskoy geografii i sanitarnogo opisaniya Ferganskoy oblasti (Cilt II). Tipografiya Ferganskogo Oblastnogo Pravleniya.
14. Lansdell, H. (1885). Russian Central Asia, including Kuldja, Bukhara, Khiva and Merv (Cilt II). S. Low, Marston, Searle, and Rivington.
15. Lıkoşin, N. S. (1916). Poljizni v Turkestane: oçerki bıta tuzemnago naseleniya. Sklad T-va V. A. Berezovskiy.
16. Mayev, N. A. (1908). Oçerki buharskogo hanstva. Materialı dlya statistiki Turkestanskogo kraya, 77-130.
17. Meakin, A. M. B. (1903). In Russian Turkestan: A garden of Asia and its People. George Allen.
18. Melent’ev, D. (2020). Etnografiya i erotika v Russkom Turkestane. Gosudarstvo, Religiia, Tserkov’ v Rossii i Za Rubezhom, 38(2), 308-344.
19. Mukminova, R. G. (1960). Nekotorıye dannıye o termine “çuhra” (po sredneaziatskim istoçnikam XVI v.). Trudı Akademii Nauk Tadjikskoy SSR, CXX, 139-145.
20. Ostroumov, N. P. (1896a). Sartı. Etnografiçeskiye materialı. Tipo-Litografiya Torg. Doma F. İ G. Br. Kamenskiye.
21. Ostroumov, N. P. (1908b). Sartı. Etnografiçeskiye materialı. Tipografiya Gazetı Sredneaziatskaya Jizn’.
22. Prişçepova, V. A. (2007a). Tsentral’naya Aziya v fotografiyah rossiyskih issledovateley (po materialam illyustrativnıh kollektsiy MAE RAN). Tsentral’naya Aziya: Traditsiya v usloviyah peremen (s. 223-260). Nauka.
23. Prişçepova, V. A. (2011b). İllyustrativnıye kollektsii po narodam Tsentral’noy Azii vtoroy polovinı XIX-naçala XX veka v sobraniyah Kunstkamerı. Nauka.
24. Rahmatullayev, Ş. (2003). O’zbek tilining etimologik lug’ati (Cilt II). Universitet Nashriyoti.
25. Schuyler, E. (1877). Turkistan: Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja (Cilt. I). Scribner, Armstrong & Co.
26. Shay, A. (2006). The male dancer in the Middle East and Central Asia. Dance Research Journal, 38(1-2), 137-162.
27. Steingass, F. J. (1998). A comprehensive Persian-English dictionary. Librairie du Liban Publishers.
28. Şafranskaya, E. F., & Garipova, G. T. (2022). Baçi v Russkoy Kul’turnoy Retseptsii. Polilingvial’nost’ i Transkul’turnıye Praktiki, 19(1), 36-49.
29. Şişov, A. P. (1904). Sartı: Etnografiçeskoye i antropologiçeskoye issledovaniye (Çast’ I Etnografiya). V. M. İl’yin.
30. Vámbéry, H. (1867). Ćagataische Sprachstudien. F. A. Brockhaus.
31. Vereşçagin, V. V. (1883). Oçerki, nabroski, vospominaniya. Tipografiya Ministerstva Putey Soobsçeniya