Sanatsal Gerçeklik ve Tarihsellik Kavramlarının Teorik Temelleri

Öz

Makale, edebiyat çalışmalarında güncel konulardan biri olan sanatsal gerçeklik ve tarihsellik kavramları arasındaki ilişkiyi ele almaktadır. Çalışmanın temel amacı, edebi bir metinde tarihsel gerçekliğin tasvir edilme biçimlerini, yazarın hayal gücü ile belgesel arasındaki sınırı belirlemektir. Çalışmanın maddi temeli, sanatsal gerçeklik ve tarihsellik sorununa adanmış felsefi ve estetik eserlerin yanı sıra, sanatsal gerçeklik kavramını modern edebiyat çalışmaları perspektifinden açıklayan yerli ve yabancı bilim insanlarının eserlerinden oluşmaktadır. Araştırmacıların sanatsal gerçeklik ve tarihsellik hakkındaki sonuçları sistematize edilmiş ve edebi analizdeki önemi belirlenmiştir. Bir sanat eserindeki gerçeğin estetik doğasını belirleyen mimesis kuramsal kavramı ve bu gerçeği yaratan yaratıcı bir eylem olarak sanatsal hayal gücü tanımlanmış ve aralarındaki farklılıklar kanıtlanmıştır. Çalışma boyunca, araştırma sonuçlarının formüle edilmesinde karşılaştırmalı ve betimleyici yöntemlerin yanı sıra yorumlayıcı ve hermeneutik yaklaşımlar kullanılmıştır. Bu temelde, ele alınan kuramsal yaklaşımların bilimsel sürekliliği ve farklılıkları belirlenmiştir. Edebi bir eserde tarihi gerçeklerin sanatsal işlenmesinin, yazarın dünya görüşüne ve estetik duruşuna bağlı olduğu kanıtlanmıştır. Makalenin sonuçları, sanatsal gerçeklik ve tarihsellik arasındaki karşılıklı ilişkiye dair daha derin bir anlayış sağlamakta ve edebiyat çalışmaları ve beşeri bilimler alanındaki araştırmalar için teorik bir temel oluşturabilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sanatsal gerçeklik
• tarihsellik
• mimesis
• sanatsal hayal gücü
• edebi analiz.

Theoretical Foundations of the Concepts of Artistic Truth and Historicism

Öz

The article addresses one of the key issues in literary studies—the correlation between the concepts of artistic truth and historicism. The main aim of the research is to identify the ways in which historical reality is represented in literary texts and to determine the boundaries between authorial imagination and factual accuracy. The research is based on philosophical, aesthetic, and literary studies devoted to the problems of artistic truth and historicism, as well as on works by Kazakhstani and foreign scholars who interpret the concept of artistic truth from the perspective of contemporary literary theory. Scholarly views on artistic truth and historicism are systematized, and their significance for literary analysis is clarified. The study defines the concept of mimesis as a theoretical category that determines the aesthetic nature of artistic truth, and artistic imagination as a creative act that produces this truth, substantiating the distinction between them. Comparative and descriptive methods are employed in the research, while interpretative and hermeneutic approaches are used to summarize the results, enabling the identification of both continuity and differences among the examined theoretical perspectives. It is demonstrated that the artistic transformation of historical facts in a literary work depends on the author’s worldview and aesthetic stance. The findings contribute to a deeper understanding of the interrelation between artistic truth and historicism and may serve as a theoretical foundation for further research in literary studies and the humanities.

Anahtar Kelimeler

• ARTİSTİC THURT
• HİSTORİCİSM
• MİMESİS
• ARTİSTİC İMAGİNATİON
• LİTERARY ANALYSİS

Көркем Шындық Және Тарихилық Ұғымдарының Теориялық Негіздері

Öz

Мақалада әдебиеттанудағы өзекті мәселелердің бірі көркем шындық пен тарихилық ұғымдарының арақатынасы қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – көркем мәтіндегі тарихи шындықтың бейнелену жолдарын, авторлық қиял мен деректілік арасындағы шекараны айқындау. Зерттеудің материалдық негізін көркем шындық пен тарихилық мәселесіне арналған философиялық, эстетикалық еңбектермен қатар көркем шындық ұғымын қазіргі әдебиеттану тұрғысынан түсіндіретін отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері құрайды. Зерттеушілердің көркемдік шындық, тарихилық туралы тұжырымдары жүйеленіп, олардың әдеби талдаудағы маңызы айқындалады. Көркем шығармадағы шындықтың эстетикалық табиғатын айқындайтын теориялық ұғым мимесис (mimesis) пен сол шындықты тудыратын шығармашылық әрекет ретіндегі көркем қиялға анықтама беріліп, айырмашылығы дәлелденеді. Зерттеу барысында салыстырмалы және сипаттамалық әдістер, зерттеу нәтижелерін тұжырымдауда интерпретациялық және герменевтикалық тәсілдер қолданылды. Соның негізінде қарастырылған теориялық көзқарастардың ғылыми сабақтастығы мен айырмашылықтары анықталады. Әдеби туындыдағы тарихи фактілердің көркемдік өңдеуден өтуі автор дүниетанымы мен эстетикалық ұстанымына тәуелді екені дәлелденеді. Мақала нәтижелері көркем шындық пен тарихилықтың өзара сабақтастығын терең түсінуге мүмкіндік береді және әдебиеттану мен гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеулерге теориялық тірек бола алады.

Anahtar Kelimeler

• КӨРКЕМ ШЫНДЫҚ
• ТАРИХИЛЫҚ
• МИМЕСИС
• КӨРКЕМ ҚИЯЛ
• ӘДЕБИ ТАЛДАУ

Kaynakça

1. Аристотель (2009). Поэтика. Риторика. О душе. Пер. с древнегреч. В.Аппельрота, Н. Платоновой и П.Попова, Mосква.
2. Ашкеров, Ю. А. (2002). Метаистория метаистории. или Декодирование Хейдена Уайта. Социологическое обозрение Том 2. (1). 86-99.
3. Әдебиеттану терминдер сөздігі. (1998). Алматы: Ана тілі.
4. Белинский, В. Г. (1986). Статьи о литературе. Художественная литература.
5. Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/c/mimesis-c5e92f
6. Гегель, Г. (2025). Эстетика. Идея прекрасного в искусстве, или идеал, Серия «Эксклюзивная классика (АСТ)». Москва.
7. Лукач, Г. (2001). Исторический роман. Перевод с англ. Гончарук, В. https://prepod.nspu.ru/pluginfile.php/170815/mod_resource/content/1/Г.%20Лукач.%20Исторический%20роман.pdf
8. Ören, A. (2016). Edebiyatta Kurgusal Gerçeklik. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 156-162.

9. Платон (2006). Сочинения: Собрание сочинений. Сочинения в четырех томах; под общ. ред. А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса ; пер. с древнегреч. (М. С. Соловьева и др.), Санкт-Петербург: Изд-во Олега Абышко.
10. Уайт, Х. (2002). Метаистория: Историческое воображение в Европе XIX века. Перевод с английского и под редакцией Е. Г. Трубиной и В. В. Харитоновой, Екатеринбург: Издательство Уральского университетa.