Kazak Sinema Diline Emsal Adların Kültürel ve Bilişsel Temsili

Öz

Bu makalede Kazak sinema söyleminde yer alan emsal adların kültürel-bilişsel temsili incelenmektedir. Çalışmanın güncelliği, sinema metninin ulusal kültürel kodu, tarihsel belleği ve kolektif bilinci yansıtan önemli bir dilsel-kültürel alan olmasından kaynaklanmaktadır. Makalenin amacı, Kazak filmlerinde kullanılan emsal adların içeriğini, işlevini ve ulusal dünya görüşünü temsil etmedeki rolünü belirlemektir. Araştırma materyali olarak Kazak filmlerindeki diyaloglar, monologlar ve karakter sözleri alınmıştır. İnceleme sürecinde betimleyici, bağlamsal, pragmatik, dilbilimsel-kültürel ve kavramsal çözümleme yöntemleri uygulanmıştır. Sonuçta emsal adların tarihî şahsiyetler, edebî kahramanlar, folklorik imgeler, dinî-bilişsel adlar ve ulusal kültürde tanınan antroponimler aracılığıyla ortaya çıktığı belirlenmiştir. Bu adların sinema metninde doğrudan adlandırma, gönderme, karşılaştırma, simge ve değerlendirme aracı olarak kullanıldığı saptanmıştır. Ayrıca bu birimlerin karakterin kimliğini, dünya görüşünü ve örtük anlam katmanlarını açmada etkili olduğu görülmüştür. Bununla birlikte, izleyici belleğinde çağrışım oluşturma ve kültürel bilgiyi yoğun biçimde aktarma gücü de belirlenmiştir. Araştırma, emsal adların önemli gösterge bilimsel ve pragmatik birimler olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Emsal ad
• sinema söylemi
• kültürel kod
• ulusal biliş
• kültürel bellek
• temsil
• dil-kültür incelemesi
• metinlerarasılık
• Kazak sineması
• antroponim.

Cultural and Cognitive Representation of Preceding Names in Kazakh Cinema Discourse

Öz

This article examines the cultural and cognitive representation of precedent names in Kazakh film discourse. The study is relevant because film discourse is a linguistic and cultural space where national codes, historical memory, and collective consciousness are reflected. The aim is to identify the content, functions, and role of precedent names in representing the national worldview in Kazakh films. The research materials include dialogues, monologues, and character speech from Kazakh films. The analysis uses descriptive, contextual, pragmatic, linguocultural, and conceptual methods. The findings show that precedent names are represented through historical figures, literary characters, folklore images, religious references, and culturally significant anthroponyms. In film texts, such names function as direct nominations, allusions, comparisons, symbols, and evaluative devices. The study also reveals that these units help disclose character identity, worldview, and implicit meaning. It concludes that precedent names are important semiotic and pragmatic units that condense cultural information, shape associations in the viewer’s mind, and activate national cognition.

Anahtar Kelimeler

• Precedent name
• film discourse
• cultural code
• national cognition
• cultural memory
• representation
• linguoculturology
• intertextuality
• kazakh cinema
• anthroponym.

ҚАЗАҚ КИНОДИСКУРСЫНДАҒЫ ПРЕЦЕДЕНТТІ ЕСІМДЕРДІҢ МӘДЕНИ-ТАНЫМДЫҚ РЕПРЕЗЕНТАЦИЯСЫ

Öz

Бұл мақалада қазақ кинодискурсындағы прецедентті есімдердің мәдени-танымдық репрезентациясы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі кино мәтінінің ұлттық мәдени кодты, тарихи жадты және ұжымдық сананы танытатын маңызды тілдік-мәдени кеңістік болуымен айқындалады. Мақаланың мақсаты – қазақ фильмдерінде қолданылатын прецедентті есімдердің мазмұнын, қызметін және ұлттық дүниетанымды репрезентациялаудағы рөлін анықтау. Зерттеу материалы ретінде қазақ фильмдеріндегі диалогтер, монологтер және кейіпкер сөздері алынды. Талдау барысында сипаттамалы, контекстуалдық, прагматикалық, лингвомәдени және концептуалдық әдістер қолданылды. Нәтижесінде прецедентті есімдердің тарихи тұлғалар, әдеби кейіпкерлер, фольклорлық образдар, діни-танымдық атаулар және ұлттық мәдениетке белгілі антропонимдер арқылы көрініс табатыны анықталды. Олардың кино мәтінінде тура атау, ишара, салыстыру, символ және бағалауыштық құрал ретінде жұмсалатыны сараланды. Сонымен бірге мұндай бірліктердің кейіпкердің мінезін, дүниетанымын, әлеуметтік ұстанымын және көркем мәтіндегі астарлы мағынаны ашуда айрықша қызмет атқаратыны байқалды. Бұл ретте олардың көрермен санасында ассоциация тудырып, мәдени ақпаратты ықшам түрде жеткізу мүмкіндігі де айқындалды. Зерттеу қорытындысы прецедентті есімдердің қазақ кинодискурсындағы маңызды семиотикалық және прагматикалық бірлік екенін көрсетеді.

Anahtar Kelimeler

• Прецедентті есім
• кинодискурс
• мәдени код
• ұлттық таным
• мәдени жад
• репрезентация
• лингвомәдениеттану
• интертекстуалдық
• қазақ киносы
• антропоним.

Kaynakça

1. Bateman, J. A., & Schmidt, K.- H. (2012). Multimodal Film Analysis: How Films Mean. – New York : Routledge, 330p.
2. Kappassova, A. S. H., Adilova, A. S., Zeinulina, A. F., Khamzina, K. M., Umirbekova, A., & Zhaldybayeva, A. Z. (2024). Intertextuality in Kazakh, Russian, and English-language Media. // Eurasian Journal of Applied Linguistics,. 10(3), . 22-32.
3. Kappassova, A. Sh., Adilova, A. S., Şahin, S., Zhaldybayeva, A. Zh., & Nurgazina A. B. (2025). The Use of Folklore Precedent Names in the Kazakh Media Discourse. Bulletin of the Karaganda University. Philology Sseries,. 30 (117), 42-51.
4. Kurkimbayeva, A. M. (2024). Film discourse: the semantic interpretation of film titles. Bulletin of the Karaganda University. Philology Sseries,. 29. (113), 24-29.
5. Rajabi, V., Nazeri, A., & Khodabakhshi, S. (2023). Perspectives of Intertextuality in Cinema, with Special References to the Work of Kristeva, Barthes, and Jenny: A Comparative Study. AVANCA | CINEMA,. 14, 437-446.
6. Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. Cambridge University Press, 283 p. Адилова, А. С., & Балмагамбетова,
7. Ж. Т. (2014). Феномен интертекстуальности в казахском художественном дискурсе. Успехи современного естествознания, 12(4),470–473.
8. Гудков, Д. Б. (2003). Теория и практика межкультурной коммуникации. – М. : Гнозис, 288 с.

9. Захаренко, И. В., Красных, В. В., Гудков, Д. Б., & Багаева, Д. В. (1997). Прецедентное имя и прецедентное высказывание как символы прецедентных феноменов. Язык, сознание, коммуникация,. 1, 82-–103.
10. Иманбердиева, С. К., & Егизбаева, Н. Ж. (2016). Прецедентный термин и прецедентное имя. Вестник КазНУ,. Серияфилологическая, 2(154).
11. Караулов, Ю. Н. (1987). Русский язык и языковая личность. – М. : Наука, 261 с.
12. Красных, В. В., Гудков, Д. Б., Захаренко, И. В., & Багаева, Д. В. (1997). Когнитивная база и прецедентные феномены в системе других единиц и в коммуникации. Вестник Московского университета,. Серия 9: Филология, 3, 62-75.
13. Нахимова, Е. А. (2007). Прецедентные имена в массовой коммуникации. – Екатеринбург : Урал. гос. пед. ун-т, 207 с.