Kumuk Halk Bilmecelerinde Kültürel Alanlar: Python Tabanlı Tematik Analiz

Öz

Bu çalışma, Kumuk bilmecelerini kültürel temalar açısından incelenmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada veri kaynağı olarak, Türk Dünyası Bilmeceleri adlı eserin üçüncü cildinde yer alan Çetin Pekacar tarafından Türkiye Türkçesine aktarılan ve yayınlanan toplam 560 Kumuk bilmecesi kullanılmıştır. Bilmece metinleri ve cevapları, kültürel anlam taşıyan anahtar kelimeler aracılığıyla temalara atanmış ve Python programlama dili kullanılarak denetimli terim ağırlıklandırma yöntemiyle sınıflandırma yapılmıştır. Her bilmece için temalara göre puanlama yapılmış ve en yüksek puanlı tema, o bilmecenin teması olarak belirlenmiştir. Analiz sonuçları, Kumuk bilmecelerinin büyük ölçüde somut ve gözlemlenebilir temalara odaklandığını göstermektedir. Doğa, araç gereç ve tarım-hayvancılık temaları, toplam veri setinin yaklaşık %77’sini oluşturarak, Kumuk halkının gündelik yaşamı, üretim biçimleri ve doğal çevresinin kültürel anlatılarda merkezi bir yer tuttuğunu ortaya koymaktadır. İnsan bedeni, ev ve aile temalarının sınırlı temsil edilmesi, sözlü kültürde mahrem alanların ve kişisel yaşamın genellikle dolaylı veya örtük şekilde işlendiğini göstermektedir. Çalışma, Kumuk bilmecelerinin toplumsal yaşam ve kültürel değerlerin sözlü aktarımındaki rolünü sistematik biçimde ortaya koymakta, halk bilmecelerinin tematik özelliklerinin kapsamlı bir analizini sunmakta ve sözlü kültür ürünlerinin kültürel içerik analizinde yenilikçi yöntemlerin uygulanabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kumuk bilmeceleri
• Python
• tematik analiz.

Cultural Domains in Kumyk Folk Riddles: A Python-Based Thematic Analysis

Öz

This study aims to examine Kumyk riddles in terms of cultural themes. As the data source, the research uses a total of 560 Kumyk riddles, which are included in the third volume of the work titled "Türk Dünyası Bilmeceleri" (Riddles of the Turkic World), translated into Turkey Turkish and published by Çetin Pekacar. The riddle texts and answers were assigned to themes through culturally significant keywords, and classification was performed using the supervised term weighting method with the Python programming language. For each riddle, scoring was done according to themes, and the theme with the highest score was determined as that riddle's theme.The analysis results show that Kumyk riddles largely focus on concrete and observable themes. The themes of nature, tools/utensils, and agriculture/animal husbandry constitute approximately 77% of the total dataset, revealing that the daily life, modes of production, and natural environment of the Kumyk people hold a central place in their cultural narratives. The limited representation of themes such as the human body, home, and family indicates that private spheres and personal life are generally treated indirectly or implicitly in oral culture. The study systematically reveals the role of Kumyk riddles in the oral transmission of social life and cultural values, offers a comprehensive analysis of the thematic characteristics of folk riddles, and demonstrates that innovative methods can be applied in the cultural content analysis of oral cultural products.

Anahtar Kelimeler

• Kumyk riddles
• Python
• Thematic analysis

Kaynakça

1. Artun, E. (2014). Ansiklopedik halkbilimi/halk edebiyatı sözlüğü. Karahan Kitabevi.
2. Balta, E. E. (2013). Bilmecelerin dil-düşünme bağlamında eğitimdeki yeri ve önemi. Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(1), 891-899.
3. Bazancir, R. (2022). Türk halk bilmecelerinin özellikleri ve İlhan Başgöz’ün bilmecelere dair biçimsel ve yapısal analizleri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 9(4), 1331-1361. https://izlik.org/JA98EF29SG.
4. Başgöz, İ., & Tietze, A. (1999). Türk halkının bilmeceleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
5. Boratav, P. N. (1953). Bilmece. Türk ansiklopedisi. Maarif Matbaası.
6. Creswell, J. W. (2003). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (2nd ed.). SAGE.
7. Coşkun, H. (2024). Bâbür Divanı'nın metin madenciliği ile incelenmesi. X. Milletlerarası Türkoloji Kongresi. [Yayımlanmamış Bildiri, İstanbul Kültür Üniversitesi].
8. Elçin, Ş. (1983). Türk bilmeceleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

9. Elçin, Ş. (1986). Halk edebiyatına giriş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
10. Ergun, M. (1994). Altay Türklerinin bilmeceleri. In Prof. Dr. Saim Sakaoğlu'na 55. yaş armağanı (s. 435-444). Kayseri.
11. Güner, G. (2020). Kuman bilmecelerinin söz varlığı ve dil hususiyetleri üzerine bir inceleme. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 4(1), 16-41. https://doi.org/10.30563/turklad.744950.
12. Georges, R., & Dundes, A. (1974). Bilmecenin yapısal bir tanımına doğru (A. Göksel, Çev.). Folklora Doğru, (87-96).
13. Johnson, R. B., & Onwuegbuzie, A. J. (2004). Mixed methods research: A research paradigm whose time has come. Educational Researcher, 33(7), 14-26.
14. Kadak, M. M. G. (2024). Kerkük bilmeceleri üzerine bir inceleme (Tez No. 900599). [Gaziantep Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/.
15. Keçeci, G. (2025). Etimolojik bağlamda bilmeceler bilinir mi bulunur mu? Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(2), 270-281. https://doi.org/10.29228/inture.40.
16. Kowalski, T. (1979). Bilmece. İslam Ansiklopedisi (5.Baskı), MEB Yay., 615-616.
17. Mutçalı, S. (2014). Arapça-Türkçe sözlük. Dağarcık Yayınları.
18. Pekacar, Ç. (2021). Kumuk bilmeceleri. In E. Gürsoy Naskali (Ed.), Türk dünyası bilmeceleri (Cilt 3, s. 1517-1549). Elginkan Yayınları.
19. Reyhanoğlu, G. G. (2013). Kıbrıslı Türklerde “bilmece sorma geleneği”. İçinde N. Doratlı (Ed.), 8. Uluslararası Kıbrıs Araştırmaları Kongresi Bildirileri (Cilt II, ss. 213–238). Doğu Akdeniz Üniversitesi Yayınları.
20. Sokolov, Y. (1973). Bilmeceler (U. Sarı, Çev.). Folklora Doğru, (38), 13-16.
21. Tashakkori, A., & Teddlie, C. (1998). Mixed methodology: Combining qualitative and quantitative approaches (Vol. 46). SAGE.
22. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim tarihi: 24 Haziran 2026, https://sozluk.gov.tr/.
23. Türkyılmaz, D. (2025). Sözlü kültürden dijital platformlara bilmecelerin kültürel serüveni. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(2), 794-816. https://doi.org/10.34083/akaded.1709377.
24. Wang, D., & Zhang, H. (2013). Inverse-category-frequency based supervised term weighting schemes for text categorization. ICFJISE 2013 Proceedings, 117.https://jise.iis.sinica.edu.tw/JISESearch/pages/View/PaperView.jsf?keyId=11_148.
25. Yardımcı, M. (2002). Başlangıcından günümüze halk şiiri âşık şiiri tekke şiiri. Ürün Yayınları.