1727 Tarihli Nahçıvan Sancağı Mufassal Defteri'ne Göre Babek ve Şahbuz İlçelerindeki Yer Adlarının Yapısal-Anlamsal ve Etnotoponimik Analizi

Öz

Bu çalışmada, "Nahçıvan Sancağı'nın Mufassal Defteri"nde (1727) yer alan ve günümüz Babek ile Şahbuz ilçeleri arazisinde kaydedilmiş bir kısım yer adının Türk dillerine uygun olarak yapısal-anlamsal ve etnotoponimik analizi yapılmış; bazı araştırmacıların söz konusu etnonimleri Ermenice ve Farsça dilleri temelinde açıklamasının yanlış olduğu gerekçeleriyle ortaya konulmuştur. Araştırmanın amacı, ilgili kaynakta sıralanan etnotoponimleri yapısal-morfolojik açıdan sınıflandırmak, semantik modellerini belirlemek, etnonimler temelinde şekillenmiş toponimlerin tarihî-dilbilimsel katmanlarını incelemek ve bunların Türk-Oğuz boylarının yadigârı olduğunu göstermektir.Analize tabi tutulan toponimler (Payız, Buzgov, Nehacur/Nehəcir, Serav/Sirab, Nahçedeniz/Naxışnergiz, Külüs, Şadak/Şada, Selesüz, Tirkeş/Türkeş) esasen Türk boylarının, bilhassa Oğuzların/Uzların adları temelinde teşekkül etmiştir. Söz konusu toponimlerin bir kısmının basit (tek bileşenli), büyük çoğunluğunun ise birleşik (iki ve üç bileşenli) bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada, bazı toponimlerle ilgili hatalı etimolojik yorumlar eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiş ve bu yer adlarının gerçek kökenleri, Türk dillerinin fonetik kuralları temelinde açıklanmıştır. Dilbilimsel açıdan toponimlerde vokal redüksiyonu (ünlü düşmesi/kısalması), harmonik asimilasyon (ünlü uyumu), sibilant alternansı (s≈z≈ş≈ç) gibi fonetik değişimlerin yanı sıra nadir bir morfolojik olgu olarak iki etnonim arasında bağlayıcı “s” sesinin varlığı müşahede edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Nahçıvan
• Babek
• Şahbuz
• etnotoponim
• Oğuz
• Türk boyları

Destekleyen Kurum

Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nahçıvan Bölümü

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında etik kurul izni gerektiren herhangi bir veri toplama yöntemi (anket, mülakat, deney vb.) kullanılmamıştır.

Teşekkür

Bu çalışmanın yürütülmesinde gerekli akademik ortamı ve imkânları sağlayan Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nahçıvan Bölümü, Onomastik, Sanat, Dil ve Edebiyat Enstitüsü yönetimine teşekkürlerimi sunarım.

1727-ci il tarixli "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"nə görə Babək və Şahbuz rayonlarındakı yer adlarının struktur-semantik və etnotoponimik təhlili

Öz

Bu tədqiqatda "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndə (1727) yer alan və müasir Babək ilə Şahbuz rayonları ərazisində qeydə alınmış yer adlarının bir qisminin türk dillərinə uyğun olaraq struktur-semantik və etnotoponimik təhlili aparılmış; bəzi tədqiqatçıların sözügedən etnonimləri erməni və fars dilləri əsasında izah etmələrinin yanlışlığı dəlillərlə ortaya qoyulmuşdur.Tədqiqatın məqsədi həmin mənbədə sadalanan etnotoponimləri struktur-morfoloji baxımdan təsnif etmək, onların semantik modellərini müəyyənləşdirmək və etnonimlər əsasında formalaşmış toponimlərin tarixi-linqvistik qatlarını araşdırmaqdır. Təhlilə cəlb edilmiş toponimlər (Payız, Buzqov, Nəhacur/Nəhəcir, Serav/Sirab, Naxçedəniz/Naxışnərgiz, Külüs, Şadaq/Şada, Sələsüz, Tirkeş/Türkeş) əsasən türk tayfalarının, xüsusilə oğuzların/uzların adları əsasında formalaşmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, bu toponimlərin bir qismi sadə (bir komponentli), əksəriyyəti isə mürəkkəb (iki və üç komponentli) quruluşa malikdir. Tədqiqatda bəzi toponimlərlə bağlı yanlış etimoloji şərhlər tənqidi təhlil edilmiş və onların həqiqi mənşəyi türk dillərinin fonetik qanunauyğunluqları əsasında izah edilmişdir. Dilçilik baxımından toponimlərdə vokal reduksiya, harmonik assimilasiya, sibilant alternasiya (s≈z≈ş≈ç) kimi fonetik dəyişmələr, həmçinin nadir morfoloji hadisə kimi iki etnonim arasında birləşdirici "s" səsinin iştirafı müşahidə edilmişdir.

Anahtar Kelimeler

• Naxçıvan
• Babək
• Şahbuz
• etnotoponim
• oğuz
• türk tayfaları

Destekleyen Kurum

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Bu tədqiqat elmi tədqiqat və nəşr etiikası qaydalarına uyğun olaraq hazırlanmışdır. Tədqiqat çərçivəsində etik qurul icazəsi tələb edən hər hansı bir məlumat toplama metodundan (anket, müsahibə, təcrübə və s.) istifadə olunmamışdır.

Teşekkür

Bu tədqiqatın aparılmasında zəruri akademik şərait və imkanlar yaratdığı üçün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi, Onomastika, İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun rəhbərliyinə minnətdarlığımı bildirirəm.

1727-yilgi “Naxchivon sanjog‘ining mufassal daftari”ga ko‘ra Bobok va Shohbuz tumanlaridagi joy nomlarining tarkibiy-semantik va etnotoponimik tahlili

Öz

Ushbu tadqiqotda “Naxchivon sanjog‘ining mufassal daftari”da (1727) qayd etilgan hamda hozirgi Bobok va Shohbuz tumanlari hududiga to‘g‘ri keladigan bir qator joy nomlarining turkiy tillarga muvofiq ravishda tarkibiy-semantik va etnotoponimik tahlili amalga oshirilgan; ayrim tadqiqotchilar tomonidan mazkur etnonimlarning arman va fors tillari asosida talqin qilinishi noto‘g‘ri ekanligi asosli dalillar bilan ko‘rsatib berilgan. Tadqiqotning maqsadi ushbu manbada sanab o‘tilgan etnotoponimlarni struktur-morfologik jihatdan tasniflash, ularning semantik modellarini aniqlash va etnonimlar asosida shakllangan toponimlarning tarixiy-lingvistik qatlamlarini o‘rganishdan iborat. Tahlilga jalb qilingan toponimlar (Payiz, Buzgov, Nahajur/Nahajir, Serav/Sirab, Naxchedengiz/Naxishnargiz, Kulus, Shadoq/Shada, Salasuz, Tirkesh/Turkesh) asosan turkiy qabilalar, xususan o‘g‘uzlarning/uzlarning nomlari asosida shakllangan. Aniqlanishicha, ushbu toponimlarning bir qismi sodda (bir komponentli), aksariyati esa murakkab (ikki va uch komponentli) tuzilishga ega. Tadqiqotda ayrim toponimlar bilan bog‘liq noto‘g‘ri etimologik talqinlar tanqidiy tahlil qilingan va ularning asl kelib chiqishi turkiy tillarning fonetik qonuniyatlari asosida tushuntirilgan. Tilshunoslik nuqtai nazaridan toponimlarda vokal reduksiya, garmonik assimilyatsiya, sibilant alternatsiya (s≈z≈sh≈ch) kabi fonetik o‘zgarishlar, shuningdek, noyob morfologik hodisa sifatida ikki etnonim o‘rtasida bog‘lovchi "s" tovushining ishtiroki kuzatilgan.

Anahtar Kelimeler

• Naxchivon
• Bobek
• Shohbuz
• etnotoponim
• o‘g‘uz
• turkiy qabilalar.

Destekleyen Kurum

Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasi Naxchivan boʻlimi

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Ushbu tadqiqot ilmiy tadqiqot va nashr etikasi qoidalariga muvofiq tayyorlangan. Tadqiqot doirasida axloqiy qoʻmita ruxsatini talab qiladigan maʼlumotlarni yigʻish usullaridan (soʻrovnoma, suhbat, tajriba va h.k.) foydalanilmagan.

Teşekkür

Ushbu tadqiqotni amalga oshirishda zarur akademik muhit va imkoniyatlarni yaratib bergan Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasi Naxchivan boʻlimi Onomastika, sanʼat, til va adabiyot instituti rahbariyatiga minnatdorchilik bildiraman.

A Structural-Semantic and Ethnotoponymic Analysis of Place Names in the Babek and Shahbuz Districts According to the 1727 Mufassal Defter of Nakhchivan Sanjak

Öz

This study conducts a structural-semantic and ethnotoponymic analysis, in accordance with Turkic languages, of a selection of place names recorded within the territories of the modern-day Babek and Shahbuz districts as documented in the “Mufassal Defter of Nakhchivan Sanjak” (1727). In this research, the arguments of some researchers who explain the ethnonyms in question based on the Armenian and Persian languages are demonstrated to be erroneous. The aim of the study is to classify the ethnotoponyms listed in the relevant source from a structural-morphological perspective, determine their semantic models, examine the historical-linguistic layers of toponyms shaped on the basis of ethnonyms, and show that these are legacies of the Turkic-Oğuz tribes. The toponyms subjected to analysis (Payiz, Buzgov, Nehajur/Nehecir, Serav/Sirab, Nahchedeniz/Nakhishnergiz, Külüs, Shadak/Shada, Selesüz, Tirkesh/Türkesh) were essentially formed based on the names of Turkic tribes, particularly the Oğuz/Uz. It was determined that while some of these toponyms have a simple (single-component) structure, the vast majority possess a compound (two and three-component) structure. In the study, erroneous etymological interpretations regarding certain toponyms are examined with a critical perspective, and the true origins of these place names are explained based on the phonetic rules of Turkic languages. From a linguistic standpoint, phonetic changes such as vocalic reduction (vowel drop/shortening), harmonic assimilation (vowel harmony), and sibilant alternance (s≈z≈sh≈ch) were observed in the toponyms, alongside the presence of a connective “s” sound between two ethnonyms as a rare morphological phenomenon.

Anahtar Kelimeler

• Nakhchivan
• Babek
• Shahbuz
• ethnotoponym
• Oğuz
• Turkic tribes

Destekleyen Kurum

Nakhchivan Branch of Azerbaijan National Academy of Sciences

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the rules of scientific research and publication ethics. No data collection methods requiring ethical committee approval (such as surveys, interviews, or experiments) were used within the scope of this study.

Teşekkür

Would like to express my gratitude to the management of the Institute of Onomastics, Art, Language and Literature of the Nakhchivan Branch of Azerbaijan National Academy of Sciences for providing the necessary academic environment and facilities for the conduct of this study.

Структурно-семантический и этнотопонимический анализ топонимов Бабекского и Шахбузского районов по материалам «Пространного реестра Нахчыванского санджака» 1727 года

Öz

В данной статье представлен структурно-семантический и этнотопонимический анализ ряда топонимов, зафиксированных в «Пространном реестре Нахчыванского санджака» (1727 г.) на территории современных Бабекского и Шахбузского районов, в контексте их генетической принадлежности к тюркским языкам. В исследовании научно аргументирована ошибочность выводов некоторых исследователей, интерпретирующих данные этнонимы на базе армянского и персидского языков. Цель работы заключается в структурно-морфологической классификации зафиксированных в источнике этнотопонимов, определении их семантических моделей, изучении историко-лингвистических пластов исследуемых названий, а также в подтверждении того, что они являются наследием тюрко-огузских племен. Анализируемые топонимы (Паыз, Бузгов, Нехаджур/Нехеджир, Серав/Сираб, Нахчедениз/Нахышнергиз, Кюлюс, Шадак/Шада, Селесуз, Тиркеш/Тюркеш) возникли преимущественно на основе этнонимов тюркских племен, в частности огузов/узов. Установлено, что часть указанных топонимов имеет простую (однокомпонентную) структуру, тогда как большинство представляет собой сложные (двух- и трехкомпонентные) образования. В статье с критической точки зрения рассмотрены ошибочные этимологические интерпретации и раскрыто подлинное происхождение данных мест на основе фонетических законов тюркских языков. С лингвистической точки зрения в топонимах наблюдаются такие фонетические изменения, как вокальная редукция, гармоническая ассимиляция, сибилянтная альтернация (s≈z≈ş≈ç), а также зафиксировано участие соединительного звука «s» между двумя этнонимами как редкое морфологическое явление.

Anahtar Kelimeler

• Нахчыван
• Бабек
• Шахбуз
• этнотопоним
• огуз
• тюркские племена.

Destekleyen Kurum

Нахчыванское отделение Национальной академии наук Азербайджана

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Данное исследование подготовлено в соответствии с правилами научной деятельности и этики публикаций. В рамках работы не использовались методы сбора данных, требующие разрешения этического комитета (анкеты, интервью, эксперименты и т. д.).

Teşekkür

Выражаю благодарность руководству Института ономастики, искусства, языка и литературы Нахчыванского отделения Национальной академии наук Азербайджана за предоставление необходимых академических условий и возможностей для проведения данного исследования.

1727-жылдагы «Нахчыван санжагынын муфассал дептеринин» негизинде Бабек жана Шахбуз райондорундагы жер-суу аттарынын түзүлүш-семантикалык жана этнотопонимикалык талданышы

Öz

Бул изилдөөдө «Нахчыван санжагынын муфассал дептеринде» (1727-ж.) орун алган жана азыркы Бабек менен Шахбуз райондорунун аймагында катталган айрым жер-суу аттарынын түрк тилдерине ылайык түзүлүш-семантикалык жана этнотопонимикалык талдоосу жүргүзүлгөн; кээ бир изилдөөчүлөрдүн аталган этнонимдерди армян жана фарс тилдеринин негизинде түшүндүрүүгө аракет кылган корутундуларынын ката экендиги илимий жүйөлөр менен далилденген. Изилдөөнүн максаты — аталган булактагы этнотопонимдерди түзүлүш-морфологиялык жактан классификациялоо, алардын семантикалык моделдерин аныктоо жана этнонимдердин негизинде калыптанган топонимдердин тарыхый-лингвистикалык катмарларын изилдөө болуп саналат.Талдоого алынган топонимдер (Пайыз, Бузгов, Нахажур/Нахажир, Серав/Сираб, Нахчедениз/Нахышнергиз, Күлүс, Шадак/Шада, Селесүз, Тиркеш/Түркеш) негизинен түрк урууларынын, өзгөчө огуз/уз урууларынын аталыштарынын негизинде калыптанган. Бул топонимдердин бир бөлүгү жөнөкөй (бир компоненттүү), ал эми басымдуу бөлүгү татаал (эки жана үч компоненттүү) түзүлүшкө ээ экендиги аныкталды. Изилдөөдө айрым топонимдер боюнча берилген туура эмес этимологиялык чечмелөөлөргө сын көз караш менен талдоо жүргүзүлүп, алардын чыныгы келип чыгышы түрк тилдеринин фонетикалык мыйзам ченемдүүлүктөрү аркылуу түшүндүрүлдү.Тилдик алкакта топонимдерде вокалдык редукция, гармоникалык ассимиляция, сибилянттык альтернация (s≈z≈ş≈ç) сыяктуу фонетикалык өзгөрүүлөр, ошондой эле сейрек кездешүүчү морфологиялык кубулуш катары эки этнонимдин ортосунда бириктирүүчү "s" тыбышынын катышуусу байкалган.

Anahtar Kelimeler

• Нахчыван
• Бабек
• Шахбуз
• этнотопоним
• огуз
• түрк уруулары.

Destekleyen Kurum

Азербайжан Улуттук илимдер академиясынын Нахчыван бөлүмү

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Бул изилдөө илимий изилдөө жана басып чыгаруу этикасынын эрежелерине ылайык даярдалган. Изилдөөнүн алкагында этикалык комитеттин уруксатын талаб кылган маалыматтарды чогултуу ыкмалары (анкета, маектешүү, тажрыйба ж.б.) колдонулган эмес.

Teşekkür

Бул изилдөөнү жүргүзүүдө зарыл болгон академиялык чөйрөнү жана шарттарды түзүп бергендиги үчүн Азербайжан Улуттук илимдер академиясынын Нахчыван бөлүмүнүн Ономастика, искусство, тил жана адабият институтунун жетекчилигине ыраазычылык билдирем.

1727 жылғы «Нахчыван санджағының мұфассал дәптері» бойынша Бабек және Шахбуз аудандарындағы жер атауларының құрылымдық-семантикалық және этнотопонимикалық талдауы

Öz

Бұл зерттеуде «Нахчыван санджағының мұфассал дәптерінде» (1727 ж.) қамтылған және қазіргі Бабек пен Шахбуз аудандарының аумағында тіркелген кейбір жер атауларының түркі тилдеріне сәйкес құрылымдық-семантикалық және этнотопонимикалық талдауы жасалған; кейбір зерттеушілердің аталған этнонимдерді армян және парсы тилдері негізінде түсіндіру әрекеттерінің қате екендігі ғылыми уәждермен дәлелденген. Зерттеудің мақсаты — аталған дереккөздегі этнотопонимдерді құрылымдық-морфологиялық тұрғыдан жіктеу, олардың семантикалық модельдерін анықтау және этнонимдер негізінде қалыптасқан топонимдердің тарихи-лингвистикалық қабаттарын зерттеу. Талдауға алынған топонимдер (Пайыз, Бузгов, Нәһаджур/Нәһәджир, Серав/Сираб, Нахчедениз/Нахышнергиз, Күлүс, Шадақ/Шада, Сәләсүз, Тиркеш/Түркеш) негізінен түркі тайпаларының, соның ішінде оғыздардың/уздардың атаулары негізінде қалыптасқан. Бұл топонимдердің бір бөлігі қарапайым (бір компонентті), ал басым бөлігі күрделі (екі және үш компонентті) құрылымға ие екендігі анықталды. Зерттеуде кейбір топонимдерге қатысты қате этимологиялық түсіндірмелерге сын тұрғысынан талдау жасалып, олардың шынайы төркіні түркі тілдерінің фонетикалық заңдылықтары негізінде дәлелденді.Тілдік тұрғыдан топонимдерде вокалдық редукция, гармониялық ассимиляция, сибилянттық альтернация (s≈z≈ş≈ç) сияқты фонетикалық өзгерістер, сондай-ақ сирек кездесетін морфологиялық құбылыс ретінде екі этноним арасындағы дәнекер «s» дыбысының қатысуы байқалды.

Anahtar Kelimeler

• Нахчыван
• Бабек
• Шахбуз
• этнотопоним
• оғыз
• түркі тайпалары.

Destekleyen Kurum

Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының Нахчыван бөлімі

Proje Numarası

doktora tezim için yapdigim çalişma

Etik Beyan

Бұл зерттеу ғылыми зерттеулер мен жарияланымдар этикасының ережелеріне сәйкес дайындалған. Зерттеу аясында этикалық комиссияның рұқсатын талап ететін деректерді жинау әдістері (сауалнама, сұхбат, тәжірибе және т.б.) қолданылмаған.

Teşekkür

Осы зерттеуді жүргізуге қажетті академиялық орта мен мүмкіндіктерді қамтамасыз еткені үшін Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясы Нахчыван бөлімінің Ономастика, өнер, тіл және әдебиет институтының басшылығына алғысымды білдіремін.

Kaynakça

1. Abdısadir, A. (2013, 19 dekabr). Ob etnönime “Şato” – “Solto”. İstoriya Kırgızstana i kırgızov. https://kghistory.akipress.org/unews/un_post:1925/?from=mnenie&place=authors#:~:text=Об%20этнониме%20 «Шато%20–%20«Солто»
2. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti (İki cilddə, C. 2). (2007). Şərq-Qərb.
3. Bağırov, A. (2008). Naxçıvan oykonimləri. Nurlan.
4. Baxşıyeva, T. L. (2010). Qafqazın türk mənşəli toponimləri. Avropa.
5. Budaqov, B. (1994). Türk uluslarının yer yaddaşı. Elm.
6. Gülensoy, T. (2024). Bir etimolojik sözlük üzerine notlar (Sevan Nişanyan, sözlerin soyağacı, çağdaş Türkçenin etimolojik sözlüğü). Türk Dili, 627, 204–222.
7. Hacıyev, T. (1999). Dədə Qorqud: dilimiz, düşüncəmiz. Elm.
8. Kaqankatvasi, M. (1861). Istoriya Agvan. KİAN.

9. Karakurt, D. (2011). Türk söylence sözlüğü (1. bsk.).
10. Kəlbizadə, E. H. (2016). Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Əcəmi.
11. Məhərrəmova, C. (2020). Babək rayonu etnooronimlərinin linqvistik xüsusiyyətləri. Proceedings of IV International Scientific Conference of Young Researchers (s. 15–18). Baku Engineering University. Məmmədov (Qaramanlı), H., & Bünyadov, Z. (Red.). (2001). Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri (9 məhərrəm 1140 / 27 avqust 1727). Elm.
12. Paşayeva, G. Q. (2018). XIX–XX əsrlərə aid rusdilli elmi mənbələrdə Naxçıvanla bağlı toponimlərin tarixi-linqvistik təhlili (Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyasının avtoreferatı). Bakı.
13. Qeybullayev, Q. (1994). Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Azərnəşr.
14. Rzayev, F. (2017). Naxçıvan əhalisinin etnogenizi tarixindən (İki cilddə, C. 1). ADPU.
15. Rzayev, F. H. (2013). Naxçıvan əhalisinin etnogenezi tarixindən (İki cilddə, C. 2). ADPU.
16. Salar türkləri, yaşadığı yerləri və dilləri. (2024, 27 oktyabr). SİA. https://sia.az/az/news/world/1200717.html
17. Shukurov, R. (2016). The Byzantine Turks, 1204–1461. Brill.
18. Təhmasib, M. (2005). Məqalələr. Elm.
19. Xakimov, R. (2018, 14 iyul). Slojiwşiyesya tradisii istoriografii meşayut osenke realnoqo vklada tatar v mirovuyu istoriyu. Realnoye Vremya. https://realnoevremya.ru/articles/105077-kolonkarafaelya-hakimova-ob-ob-etnonime-tatar
20. Xəlilli, X. (2007). Dədə Qorqud oğuznamələrinin yaranma tarixi və digər oğuznamələrlə paralellərin dövrü və səbəbləri. Nurlan.