Kazak Türkçesi Özelinde Türk Dilinde Fiilimsi ve Bağlaç İlişkisi: Sentaktik Mantık ve Cümle Bağlama Stratejileri

Öz

Türk dilinin Kıpçak grubuna mensup Kazak Türkçesi, eklemeli (sentetik) yapısı ve söz dizimi ilkeleriyle Türkçenin sentaktik derinliğini gösteren en canlı Türk lehçelerinden birisidir. Türk dilinin tarihsel süreç içerisinde geliştirdiği cümle bağlama stratejileri çeşitli olmakla birlikte, bu sistemin temel araçları arasında şart çekimleri, fiilimsiler ve bağlaçlar öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, Kazak Türkçesi verilerinden hareketle fiilimsiler ile bağlaçların işlevsel benzerlikleri, görev ilişkileri ve sentaktik ayrışmaları incelenmektedir. Fiilimsiler, fiil niteliklerini koruyarak özne, nesne ve tümleç alabilme yetenekleri sayesinde bağımlı yan yargılar kurgulayıp girişik birleşik cümle yapıları oluştururken; bağlaçlar, Türkçede genelde eş değer ifadeler ile eş değer yargıları çeşitli anlam ilgileriyle birbirine bağlar. Bağlaçların Eski Türkçeden itibaren var olan ve tarihsel süreçte zenginleşen işlekliği ile fiilimsilerin işlek ve üretken kullanımı, Türkçenin üst düzey karmaşık cümleler üreten gelişkin ifade imkânlarına katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada, Kazak Türkçesinde fiilimsi ve bağlaç kavramları, yalnızca biçimsel kategoriler olarak değil, cümlelerin birbirine bağlanmasını sağlayan iki farklı sentaktik strateji olarak ele alınmaktadır. Fiilimsi yapılarının bir cümleyi diğerine fiil biçimi üzerinden bağımlı hâle getirmesi, bağlaçların ise çoğu durumda iki bağımsız ya da bağımsızlığa yakın cümle arasında açık bir bağlantı kurması makalenin temel hareket noktasını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bağlaç
• Filimsi
• Birleşik Cümle
• Türk Dili
• Kazak Türkçesi.

Destekleyen Kurum

Atatürk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinasyon Birimi

Proje Numarası

10794

Etik Beyan

Makalede etik sorun oluşturacak herhangi bir durum yoktur.

Teşekkür

Atatürk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinasyon Birimine desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

The Relationship Between Verbal Nominals and Conjunctions in The Turkish Language, With A Special Focus on Kazakh Turkish: Syntax, Logic and Sentence-Linking Strategies

Öz

Kazakh, a member of the Kipchak group of the Turkic language family, is one of the most dynamic Turkic languages that demonstrates the syntactic depth of Turkic through its agglutinative (synthetic) structure and syntactic principles. Although the sentence-linking strategies developed by Turkic throughout its historical development are diverse, conditional forms, non-finite verb forms (verbal nouns, participles, and converbs), and conjunctions stand out among the principal devices of this system. Drawing on data from Kazakh, this study examines the functional similarities, functional relations, and syntactic distinctions between non-finite verb forms and conjunctions. While non-finite verb forms retain their verbal properties and, owing to their ability to take subjects, objects, and complements, construct dependent subordinate propositions and form complex sentence structures, conjunctions generally connect equivalent expressions and equivalent propositions in Turkic through various semantic relations. The productivity of conjunctions, which have existed since Old Turkic and have become increasingly diversified throughout the historical development of the language, together with the productive and extensive use of non-finite verb forms, contributes to the advanced expressive capacity of Turkic to generate highly complex sentences. In this study, the concepts of non-finite verb forms and conjunctions in Kazakh are examined not merely as formal categories but as two distinct syntactic strategies for linking sentences. The fact that non-finite verb forms make one sentence syntactically dependent on another through a verbal form, whereas conjunctions, in most cases, establish an explicit connection between two independent or near-independent sentences, constitutes the central point of departure of the article.

Anahtar Kelimeler

• Conjunction
• Non-finite Verb Forms
• Compound Sentence
• Turkish Language
• Kazakh Turkish

Proje Numarası

10794

Kaynakça

1. Amanjolov, S. (1938). Qazaq Tiliniñ Grammatikası I – Morfologiya. Qazaq Memlekettik Baspası.
2. Amanjolov, S. (1940). Qazaq Tili Ğılımiy Sintaksisiniñ Qısqaşa Kursı. Almatı.
3. Bekturov, Ş. K. (2006). Qazaq Tili (Leksika - Fonetika – Morfologiya - Sintaksis). Atamura Baspası.
4. Daşdemir, M. (2015). Oklama Yöntemiyle Türkçenin Yapısal-İşlevsel Söz Dizimi. Fenomen Yayıncılık.
5. Ediskun, H. (2017). Yeni Türk Dilbilgisi. Remzi Kitabevi.
6. Efendioğlu, S., & Zhunussova, B. (2025). Kazak Türkçesi Özelinde Bağlaçların Türk Dilindeki Varlığı ve Tarihsel Gelişimi. Mavi Atlas, 13(1), 329-346.
7. Gencan, T. N. (2001). Dilbilgisi. Ayraç Yayınevi.Hacıeminoğlu, N. (2015). Türk Dilinde Edatlar. Bilge Kültür Sanat Yayınevi.
8. Hengirmen, M. (1997). Türkçe Dilbilgisi. Engin Yayınevi.

9. Hunutlu, Ü. (2024). Eski Türkçenin Söz Dizimi. Akçağ Yayınları.
10. İsayev, S. M. (2007). Qazirgi Qazaq Tili. Öner Baspası.
11. İsayev, S. M. (2013). Qazaq Tili. Öner Baspası.
12. Oralbayeva, N., Madina, Ğ., & Äbilqayev, A. (1982). Qazaq Tili (Praktikalıq Kurs). Mektep Baspası.
13. Orazbayeva, F. Ş., Sağidolda, G., Qasım B., Qobılanova, A., Esenova, Q., İsabekova, U., Qasabek, Q., Baltabayeva, J., Muhamadi, Q., Rahmetova, R., & Köpbayeva, J. (2005). Qazirgi Qazaq Tili - Oquw Quralı. Print-S Baspası. Qaliyev, Ğ. (2005). Til Bilimi Terminderiniñ Tüsindirme Sözdigi. Sözdik-Slovar.
14. Qordabayev, T. (1995). Qazaq Tilindegi Qurmalas Söylemder Sintaksisi (Oquw Quralı). Sanat Baspası.
15. Sayrambayev, T., & Sağındıqulı, B. (2007). Qurmalas Söylemder Jüyesi. Qazaq Universiteti.
16. Tekin T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
17. Yavuz, E. (2018). Kazak Türkçesinde Yan Cümleler (Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Karşılaştırmalı) (Tez No. 528227). [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.