Bursa-Mudanya Railway from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye

Abstract

The Ottoman Empire had the Bursa-Mudanya railway project prepared by Pressel in 1873, the measurement of the route started in 1872, and although it was completed in 1875, it could not be opened due to insufficient infrastructure and operation. The improvement of its infrastructure took place in 1891 after the operating privilege was transferred to the Belgian banker Nagelmakers. The official opening of the line was held in 1892 with a ceremony attended by Ferik Şakir Pasha, representing the state, and Tevfik Pasha, the Minister of Commerce and Public Works, and the train operation was put into service. Like this; In addition to Istanbul, Izmir and Bursa Gemlik port, a new phase has been started that facilitates the transportation of raw silk and silk thread to European ports, especially Lyon, France, and improves the city’s connection with Europe. Mudanya railway has been one of the tools that strengthened Bursa’s participation and being a part of the industrialization process, which increased exponentially in the 19th century, with the flow of goods to the city through Mudanya port. The operation of the company was purchased by the Turkish government in 1931, its operation was stopped in 1948 on the grounds that it was uneconomic, and its rails were dismantled in 1953. Our study will first identify the construction phases of the Mudanya Railway. Then, we will examine the operation of the railway in Bursa, from the late Ottoman period to the Republican era, and its impact on economic and social activity and development. The research will enrich the information we have gathered through research works by evaluating archival records and newspapers from the Ottoman and Republican periods.

Keywords

• Bursa
• Mudanya
• Railway
• Trade
• Raw Materials

Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Bursa-Mudanya Demiryolu

Öz

Osmanlı Devleti, Bursa-Mudanya demiryolu projesini 1873’te Pressel’e hazırlatmış, güzergâhın ölçümüne 1872’de başlanmış, 1875 yılında bitirilmiş olsa da altyapı ve işletme yetersizliği nedenleriyle açılamamıştır. Altyapısının iyileşmesi 1891 yılında Belçikalı banker Nagelmakers’a işletme imtiyazı devredildikten sonra gerçekleşmiştir. Hattın resmi açılışı 1892 yılında devleti temsilen Ferik Şakir Paşa ile Ticaret ve Bayındırlık Bakanı Tevfik Paşa’nın katıldığı törenle yapılmış ve tren işletmesi hizmete girmiştir. Böylece; İstanbul, İzmir ve Bursa Gemlik limanına ek olarak ham ipek ve ipek ipliğinin başta Fransa Lyon olmak üzere Avrupa limanlarına ulaşımını kolaylaştıran ve kentin Avrupa ile bağlantısını geliştiren yeni bir aşamaya geçilmiştir. Mudanya demiryolu, Mudanya limanı ile kente sağladığı mal akışıyla Bursa’nın 19. yüzyılda katlanarak artan sanayileşme sürecine katılmasını ve sanayileşmenin bir parçası olmasını güçlendiren araçlardan birisi olmuştur. Şirketin işletmesi 1931 yılında Türk hükümetince satın alınmış, 1948 yılında ekonomik olmadığı gerekçesi ile işletilmesi durdurulmuş, 1953 yılında ise rayları sökülmüştür. Çalışmamızda öncelikle Mudanya demiryolunun yapım aşamaları belirlenecektir. Sonra işletmenin Bursa’nın, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden başlayıp Cumhuriyet dönemine uzanan sürecinde işleyişi, ekonomik ve sosyal hareketliliğe, gelişmeye etkileri incelenecektir. Araştırmada Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi arşiv kayıtları ve gazeteler değerlendirilerek, araştırma eserleri ile edindiğimiz bilgiler zenginleştirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Bursa
• Mudanya
• Demiryolu
• Ticaret
• Hammadde

Kaynakça

1. “Mudanya’dan Bursa’ya, oradan Kütahya, Karahisar ve Konya’ya uzatılacak demiryolu ve Mudanya Limanı projelerinin Nafia Nezareti’ne gönderildiği”, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), A.MKT.MHM, 391.87.
2. “Bursa veya İzmid Demiryollarından yirmi kilometreden elli kilometreye kadar yerin maktuen ecnebilerin teşkil ettikleri şirket verilmesi talebi”, BOA, A.MKT.MHM, 462.60.
3. “Vilayetlere gönderilen Başmühendis ve mühendis muavinleri ile kondüktörlere dair”, BOA, A.MKT.MHM, 462.59.
4. “Anadolu şimendiferinin Gemlik-Mudanya hattına başlaması”, BOA, A.MKT.MHM, 451.66.
5. “Mudanya-Bursa demiryolu için Nilüfer nehri üzerine kargir ayaklı büyük iki ahşap köprünün inşası”, BOA, A.MKT.MHM, 463.46.
6. “Şehir dışı ve kasaba arazilerinden geçen demiryolu hattı ve durak yerleri bedelinin itası”, BOA, A.MKT.MHM, 467.49.
7. “Mudanya-Bursa Demiryolu hattında yolcu ve eşya nakli, katarların gecikmesi gibi hususlarda görülen noksanlıklar ve yapılan şikayetler”, BOA, A.MKT.MHM, 708.1.
8. “Mudanya-Bursa Demiryolu hattında yolcu ve eşya nakli, katarların gecikmesi gibi hususlarda görülen noksanlıklar ve yapılan şikayetler”, BOA, A.MKT.MHM, 708.1.1.2.

9. “Mudanya’dan başlayacak demiryolu inşa masrafının ilk olarak Bursa emvalinden karşılanması”, BOA, A.MKT.MHM, 453.11.
10. “Anadolu Şimendiferleri’nde Mudanya Bursa demiryolu hattında vuku bulan kazalar (Nafia)”, BOA, BEO, 617.46238.1.
11. “Mudanya Bursa Demiryolu’nun açılışına kimlerin gideceğinin tahkiki ile padişaha arz olunması”, BOA, İDH, 1279.100652.
12. “Mudanya demiryolu ve İstanbul’dan Mudanya’ya kadar vapur işletmek imtiyazına dair”, BOA, İ.MMS, 62.2934.
13. “Mudanya Bursa Demiryolu Şirketi’nin deyn-i senedatını tahvil suretiyle mevki-i tedavüle vaz eylediği hisse senedatının hükümetçe tasdiki. (1327C-02)”, BOA, İ.TNF, 19.36.
14. “Mösyö Mirible ve La Port nam Fransız müteahhitlerin Mudanya şimendiferinden dolayı hükümet-i seniyyeden olan alacaklarına dair”, BOA, HR.TO, 206.3.
15. “Bursa demiryolu sahib-i imtiyazı Mösyö de Kiriko’nun ferman talebi”, BOA, HR.TO, 279.32.
16. “Mudanya’dan Bursa’ya kadar inşa olunmuş bir halde bulunan demiryolu hattının Mösyö Nagilmaker’e terkiyle imtiyaz fermanı itası istidasını havi Sadaret’e Mösyö Dukas tarafından ariza”, BOA, HR.TO, 533.51.
17. “Mudanya ve Bursa demiryolu şirketinin teşekkül ettiğine ve şirketin sermayesi olan beşyüzbin frankın Bank-ı Osmani’nin Paris’teki şubesine teslim olunduğuna dair Paris Komitesi’nden mevcut tahriratın leffen takdim olunduğuna dair Sadaret’e istida”, BOA, HR.TO, 379.69.
18. “Mudanya-Bursa Şümendüferi hakkında İstanbul Gazetesi’nde münderic bend”, BOA, HR.TO, 538.58.
19. “Bursa ve Mudanya demiryolu hattının yeniden inşası”, BOA, MV, 51.6.
20. “Mudanya sahili ile Bandırma arasındaki bir iskeleden başlamak üzere Kütahya, Karahisar-ı Sahib’den geçerek Konya’ya kadar temdid olunacak demiryolu hattı imtiyazının, yataklı vagonlar şirketine verilmesi hakkında Şirket Müdürü Mösyö Nakelmakers’in verdiği istida”, BOA, MV, 58.41.
21. “İnşa olunacak Balıkesir-Kütahya-Karahisar-ı Sahib-Konya ile Mudanya- Bursa hatlarına dair Yataklı Vagonlar Şirketi Müdürü Mösyö Nakelmakers’in verdiği imtiyaz teklifi”, BOA, MV, 62.12.
22. “Balıkesir-Kütahya-Karahisar-ı Sahib-Konya ile Mudanya-Bursa demiryolu hatlarının inşası imtiyazının, Yataklı Vagonlar Şirketi Müdürü Mösyö Nakelmakers’e verilmesi”, BOA, MV, 62.15.
23. “İhaleye çıkarılan Mudanya-Konya Demiryolu imtiyaz hakkı için Nakelmakers ile Aydın ve Ankara demiryolları imtiyaz sahipleri ve Kasaba şimendiferi müsteciri tarafından yapılan tekliflerin tedkiki”, BOA, MV, 61.35.
24. “Demiryolları, rıhtımlar ve limanların millileştirilmesi için bir komisyon kurularak nizamname hazırlanması”, BOA, MV, 201.38.
25. “Seferberlik süresince Aydın ve Kasaba ve Mudanya-Bursa demiryolları ile İzmir Liman ve rıhtımı ile devletçe mübayaa ve idare olunan bütün demiryollar ve limanların Askeri Demiryollar ve Limanlar Müdüriyet-i Umumiyesi rabtı ve harpten sonra mezkur müesseselerin Nafia Nezareti’ne ilhakı”, BOA, MV, 205.57.
26. “Mudanya’dan Bursa’ya kadar inşa olunan demiryolunun ikmali ve Bursa bataklıklarının kurutulması hakkında tanzim olunan mazbataya henüz irade sadır olmadığına dair”, BOA, YA.HUS, 164.126.
27. “Mudanya Demiryolu inşaatının ikmali hakkında”, BOA, YA. HUS, 3.42/165.92.
28. “Mudanya-Bursa Demiryolu Hattı’nın açılış töreni ve Hüdavendigar halkının padişaha şükran arizaları”, BOA, Y.PRK.SRN, 3.42. (fotoğraf)
29. “Bursa-Mudanya Demiryolu Şirketi tarafından istimlak edilen arazinin defterlerinin gönderildiği. (Hüdavendigar)”, BOA, ML.EEM, 1065.5.
30. “Mudanya-Bursa Demiryolu Şirketi ile Nafia Vekaleti arasındaki anlaşmazlıkların çözümü için varılan anlaşmanın onaylanması”, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi(BCA), 30.18.1.1/7.23.19.
31. “Bursa’nın alçak gerilimli elektrik dağıtımı hakkında ilk şebekesini gösteren harita”, BCA, 230.0.0.0 / Nafia Vekaleti, 12.48.2.
32. “Mudanya-Bursa Demiryolu’nun hükümetçe satın alınması”, BCA, 30.18.1.1./17.7.1.
33. “Bursa-Mudanya şimendifer ve otobüs hattının, Bursa Şehir Otobüs Şirketi tarafından kiralanması isteği”, BCA, 30.10.0.0/154.87.9.
34. “Bursa-Mudanya demiryolu üzerindeki Muradiye İstasyonu adının Merinos olarak değiştirilmesi”, BCA, 30.11.1.0/176.20.1.
35. “Devlet Demiryolları ve Limanları İşletmesi Genel Müdürlüğü’nden işlettiği Mudanya İskelesi’nin Belediyeye geri verilmesi”, BCA, 30.18.1.2/117.65.12.
36. Erkan-ı Harbiye Umumiye Riyaseti Coğrafya Encümeni, Cenubi Marmara Havzası, İstanbul: Devlet Matbaası, 1927.
37. Hüdavendigâr Vilâyeti Salnamesi1324 (1906), Bursa: Bursa Vilâyeti Matbaası, 1325.
38. Hüdavendigâr Vilayeti Salnamesi 1325 (1907), Bursa: Bursa Vilâyeti Matbaası, 1326.
39. 1934 Yıllığı, Bursa: Bursa Belediyesi Neşriyatı Bursa, 1935.
40. Dutemple, Edmond, En Turquie D’Asie Notes De Voyage En Anatolie. Paris: Ed. G. Charpentier, 1883.
41. Eldem, Vedat. Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1994.
42. Hobsbawn, Eric, Devrim Çağı (1789–1848), çeviren B. Sina Şener, Ankara: Dost Kitabevi, 1998.
43. İnan, A. Afet, İzmir İktisat Kongresi 14 Şubat-4 Mart 1923. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1989.
44. Kaplanoğlu, Raif, Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Bursa (1876–1926). Bursa: Avrasya Etnografya Yayınları, 2006.
45. Özyüksel, Murat, Hicaz Demiryolu. Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
46. Özyüksel, Murat, Anadolu ve Bağdat Demiryolları Osmanlı İmparatorluğu’nda Nüfuz Mücadelesi. İstanbul: Alfa Yayını, 1988.
47. Quataert, Donald, Osmanlı Devleti’nde Avrupa İktisadi Yayılımı ve Direniş (1881–1908). Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1987.
48. Pamuk, Şevket, Osmanlı Ekonomisi ve Dünya Kapitalizmi (1820–1913). Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1984.
49. Tezel, Yahya Sezai, Cumhuriyet Dönemini İktisadi Tarihi. 3. bs., İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1994.
50. Yıldırım, İsmail, Cumhuriyet Döneminde Demiryolları (1923- 1950). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 2001.
51. Donald, Quataert, “19. Yy’da Osmanlı İmparatorluğu’nda Demiryolları”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi VI içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 1985.
52. Aydın, Suavi, “Türkiye’nin Demiryolu Serüvenine Muhtasar Bir Bakış.” Kebikeç, 11 (2001): 49-94.
53. Kansu, Suat, “Marakaz Vapurundan Mudanya-Bursa Demiryoluna.” Demiryolları Dergisi, (Şubat 1941): 192.
54. Tekeli, İlhan ve İlkin, Selim. “Türkiye’nin Demiryolu Serüvenine Muhtasar Bir Bakış.”, Kebikeç, 11 (2001): 125-164.
55. Vural, Tülin, Neslihan Dostoğlu ve Ediz, Özgür. “Bursa-Mudanya Demiryolu Hattı İşletme binası İçin Yeniden Kullanım Önerisi: Mudanya’da Sosyal ve Kültürel Merkez.” Uludağ Üniversitesi Mühendislik- Mimarlık Fakültesi Dergisi 11, 2 (2006): 103-110.
56. Yılmaz, Ali ve Kürkçüoğlu, Eren. “Demiryollarının Kent Formu Gelişimine Etkisi: Mudanya Bursa Demiryolu Hattı Örneği.” IV. Kentsel Morfoloji Sempozyumu, 394-403. (Konya: 2023).
57. Durak, Selen. “Bir Modernleşme Projesi Olarak Anadolu’da Demiryolları ve Bursa-Mudanya Demiryolu Hattı.” Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2003.